Kosova’da Ana Dili Eğitiminde Kullanılan İlkokul Türkçe Ders Kitaplarında (1-5. Sınıflar) Etkileşimli Üstsöylem Belirleyicileri

GÜÇLÜ R.

Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, cilt.8, sa.2, ss.307-329, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışma, Kosova’da ana dili eğitiminde kullanılan ilkokul Türkçe ders kitaplarında (1-5. sınıflar) etkileşimli üstsöylem belirleyicilerinin kullanımını incelemektedir. Araştırmanın veri setini oluşturan 208 okuma metni, Hyland’ın (2005) Kişilerarası Üstsöylem Modeli temel alınarak karma yöntem yaklaşımıyla çözümlenmiştir. Bulgular, mantıksal bağlayıcıların tüm sınıf düzeylerinde en sık kullanılan etkileşimli üstsöylem ulamı olduğunu göstermektedir. Bu durum, Türkçenin eklemeli yapısıyla ilişkili olabilir; çünkü Türkçede ekler mantıksal ilişkilerin kurulmasına katkı sağlayan önemli dilsel kaynaklar olarak işlev görmektedir. Buna karşılık, metiniçi belirleyiciler ve tanıtlayıcılar veri setinde oldukça sınırlı düzeyde kullanılmaktadır. Etkileşimli üstsöylem belirleyicilerinin kullanım sıklığı genel olarak birinci sınıftan beşinci sınıfa doğru artmakta, bu da metinlerin giderek daha okur odaklı bir söylem yapısına yöneldiğini göstermektedir. Bununla birlikte, dördüncü ve beşinci sınıf ders kitapları arasında gözlenen düşüş, üstsöylem kaynaklarının gelişimsel sıralanışında olası tutarsızlıklara işaret etmektedir. Elde edilen bulgular, ders kitabı tasarımında etkileşimli üstsöylemin önemini ortaya koymakta; öğrencilerin okuduğunu anlama ve söylem yeterliğini desteklemeyi amaçlayan ders kitabı yazarları, program geliştiricileri ve eğitimcilere yönelik önemli uygulamalı çıkarımlar sunmaktadır
This study examines the use of interactive metadiscourse markers in Turkish primary school textbooks (Grades 1-5) used for mother-tongue education in Kosovo. The dataset comprises 208 reading texts, which were analyzed using a mixed-methods approach based on Hyland’s (2005) Interpersonal Model of Metadiscourse. The findings show that transitions constitute the most frequently used interactive category across all grade levels, a pattern that may be associated with the agglutinative nature of Turkish, in which suffixes contribute to signalling logical relations. Endophoric markers and evidentials, by contrast, occur only rarely in the dataset. The frequency of interactive metadiscourse generally increases from the first to the fifth grade, suggesting a gradual progression towards more reader-oriented discourse. Nevertheless, the decline observed between the fourth- and fifth-grade textbooks points to potential inconsistencies in the developmental sequencing of metadiscourse resources. These findings highlight the importance of interactive metadiscourse in textbook design and offer practical implications for textbook authors, curriculum developers, and educators seeking to support reading comprehension and discourse competence.