TİMOLOL MALEAT İÇEREN TİCARİ FARMASÖTİK PREPARATLARDAKİ ETKİN MADDELERİN SPEKTROFOTOMETRİK VE KROMATOGRAFİK ÖLÇÜMLERE DAYALI KEMOMETRİK YÖNTEMLERLE MİKTAR TAYİNLERİ

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Eczacılık Fakültesi, Temel Eczacılık, Türkiye

Tez Danışmanı: Erdal Dinç

Tezin Onay Tarihi: 2017

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: Diğer

Özet:

Bu doktora tezinde, Timolol Maleat içeren ticari farmasötik preparatlardaki aktif bileşiklerin miktar tayinleri için spektrofotometrik ve kromatografik ölçümlere dayanan yeni metotlar geliştirildi.

Bu bağlamda, Timolol maleat (TIM)-Brimonidin tartarat (BRI) ve TIM-Dorzolamid hidroklorür (DOR) içeren iki farklı ticari ürün (göz damlası) yeni önerilen analitik yöntemlerin uygulaması için dikkate alındı.

İlk olarak, TIM-BRI ve TIM-DOR karışımlarını içeren kalibrasyon seti ve sentetik karışım numuneleri için 210.0-360.0 ve 200.0-350.0 nm, sırasıyla, spektral bölgesindeki UV absorbanslarının ölçümü ile spektrofotometrik veriler elde edildi ve bu verilere temel bileşen regresyon (principal component regression®PCR) ve kısmi en küçük kareler regresyonu (partial least squares regression®PLS) algoritmaları uygulandı.

Yöntem validasyon işlemlerinde .spektral PLS ve PCR yöntemlerinin geçerlilik ve uygulanabilirlilikleri sentetik karışımlar, gün içi ve günler arası deneyleri ve standart ilave numuneleri kullanılarak gerçekleştirildi. Validasyon numunelerinin analiz sonuçları istenilen aralıkta çıktığı belirlendi.

Örneğin; TIM-BRI karışımının analizinde, % ortalama geri kazanım ve standart sapma değerleri PCR modelde TIM için % 100.9 ve % 0.28, BRI için % 100.0 ve % 0.93, PLS modelde TIM için %101.1 ve % 0.42, BRI için % 99.9 ve % 0.71 olarak bulundu. Aynı şekilde, TIM-DOR kombinasyonlarının analizi için % ortalama geri kazanım ve bağıl standart sapma değerleri PCR modelde TIM için % 103.2 ve % 1.60, DOR için % 101.8 ve % 1.80, PLS modelde TIM için % 100.8 ve % 0.90, DOR için % 101.3 ve % 1.81 olarak elde edildi.

İkinci olarak, TIM-BRI ve TIM-DOR kombinasyonlarının ticari farmasötik dozaj formlarının eş zamanlı miktar analizleri için yeni UPLC (Ultra performance Liquid Chromatography® UPLC) yöntemleri geliştirildi. UPLC yöntemlerinin geliştirlmesinde 3³tam faktöriyel tasarım ve Box-Behnken tasarımı optimal kromatografik koşulların bulunması için kullanıldı.

TIM-BRI karışımının analizi için UPLC yöntem optimizasyonunda 3³ tam faktöriyel tasarımın uygulanmasında mobil fazdaki 0.1 M CH₃COOH (%, x₁), kolon sıcaklığı (⁰C, x₂), akış hızı (mL/dakika, x₃) faktör değişkenleri olarak seçildi. Seçilen faktörlerin seviyeleri; x₁: 35(-1), 55(0) ve75 (+1),x₂: 35(-1), 50 (0) ve 65 (+1) ve x₃: 0.2 (-1), 0.3 (0) olarak belirlendi. Bu UPLC optimizasyon prosedüründe, optimal kromatografik koşullar; akış hızı 0.38 mL/dakika, kolon sıcaklığı 49.2 ⁰C ve mobil fazdaki % 0.1 M CH₃COOH değeri 56.70 olarak hesaplandı. Bu optimal UPLC koşulları altında, TIM ve BRI için kalibrasyon eğrisi, sırasıyla 8.0 – 72.0 µg/mL ve 5.0 – 25.0 µg/mL konsantrasyon aralığında 298.0 nm ve 246.0 nm’de pik alanlarında konsantrasyon regresyonu ile hesaplandı. BRI ve TIM’ın analizi için optimize edilen UPLC yöntemi sentetik karışım, gün içi ve günler arası numuneleri ve standart ekleme çözeltileri ile valide edildi. Optimize ve valide edilen bu UPLC yöntemi TIM ve BRI içeren göz damlası numunelerinin kantitatif analizine başarı ile uygulandı. Analiz sonuçları BRI için 2 mg/mL ve TIM için 5 mg/mL olarak bulundu. Bu sonuçlar yeni optimize ve valide edilen UPLC yönteminin TIM-BRI ticari numunelerinin rutin analizi için çok uygun olduğunu gösterdi.

TIM-DOR karışımının analizi için UPLC yöntemi optimizasyonunda Box- Behnken tasarımı uygulanmasında, mobil fazdaki 4x10^-4 M CCl₃COOH bileşeni (%, x₁), kolon sıcaklığı (⁰C, x₂) ve akış hızı (mL/min, x₃) faktör değişkenleri olarak seçildi. Seçilen faktörlerin seviyeleri sırasıyla; x₁: 12 (-1), 38 (0) ve64 (+1), x₂: 30(-1), 45 (0) ve 60 (+1), x₃: 0.2(-1), 0.3(0) ve0.4 (+1) olarak belirlendi. Bu UPLC optimizasyon prosedüründe optimal kromatografik koşul olarak akış hızı 0.32 mL/dakika, kolon sıcaklığı 45.0 ⁰C ve mobil fazdaki 4x10^-4 M CCl₃COOH bileşeni % 40.0 olarak bulundu. Bu optimal UPLC koşulları altında, TIM ve DOR için kalibrasyon eğrileri 5.0 – 40.0 µg/mL konsantrasyon aralığında 275.0 nm’de pik alanlarındaki konsantrasyonun regresyonu ile hesaplandı. DOR ve TIM’ın analizi için optimize edilen UPLC yöntemi sentetik karışımlar, gün içi ve günler arası numuneleri ve standart ekleme çözeltilerinin analizi ile valide edildi. Optimize ve valide edilen bu UPLC yöntemi TIM ve DOR maddelerini içeren göz damalası numunelerinin miktar tayininde başarı ile uygulandı. Analiz sonuçları DOR için 20 mg/mL ve TIM için 5 mg/mL olarak bulundu. Bu sonuçlar yeni optimize ve valide edilen UPLC yönteminin TIM-DOR ticari numunelerinin rutin analizi için çok uygun olduğunu gösterdi.

Sonuç olarak, bahsedilen PCR ve PLS yöntemleri UV-spektral verilerine ilk karışımda TIM ve BRI ve ikinci karışımda TIM ve DOR karışımlarının miktar tayini için uygulandı. Bu spektral kemometrik analizde, Ar-Ge çalışmaları ve ilaç endüstrisi açısından başarılı ve faydalı sonuçlar elde edildi.

Günümüzde ilaç maddelerinin analizi için UPLC yöntemi en yaygın kullanılan tekniktir. Bu yaklaşıma göre bu doktora tezinde iki farklı ticari göz damlası olan TIM-BRI ve TIM-DOR kombinasyonlarının miktarsal değerlendirmeleri için optimize edilen ve geliştirilen yeni bir UPLC yöntemi elde edilde