Boş zaman manipülasyonu ölçeği: Kitlelerin yönlendirilmesini ölçmeye yönelik bir çalışma
Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, cilt.17, sa.63, ss.361-374, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 17 Sayı: 63
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.70736/ijoess.2113
- Dergi Adı: Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: MLA - Modern Language Association Database, TR DİZİN (ULAKBİM), MLA International Bibliography, Academic Search Ultimate (EBSCO)
- Sayfa Sayıları: ss.361-374
- Gazi Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Boş zaman manipülasyonu, çeşitli mekanizmaların bireylerin boş zaman değerlendirme tercihlerinin kitle iletişim uygulamaları ile yönlendirme sürecidir. Araştırmada toplumun doğrudan veya dolaylı biçimde uğradıkları manipülasyon sonuçlarının incelenmesine yönelik bir ölçüm aracı geliştirilmesi amaçlanmıştır. Araştırmaya Ankara ilinde yaşayan 411 kişi dahil edilmiştir. Ölçek geliştirme sürecinde kuramsal çerçeve doğrultusunda oluşturulan 54 maddelik madde havuzu uzman görüşleriyle değerlendirilerek kontrol maddesi hariç 33 maddeye indirilmiştir. Ardından AFA ile yapı belirlenmiş ve sonrasında model DFA ile doğrulanmıştır. Ölçüm aracı 22 soru 5 alt boyuttan oluşmaktadır. Alt boyutlar gösterişçi boş zaman, kültür endüstrisi, kültürel hegemonya, manipülasyon direnci ve manipülasyon farkındalığı olarak adlandırılmaktadır. Ölçüm aracına dair toplam iç güvenirlik katsayısı 0,85 olarak belirlenmiştir. Doğrulayıcı faktör analizi, yapının doğrulandığını göstermektedir (χ²/df = 2,84; RMSEA = 0,06; SRMR = 0,06; CFI = 0,93; NFI = 0,90; AGFI = 0,86). Alt boyutlar arasında pozitif yönlü, anlamlı ve zayıf düzeyden orta düzeye kadar değişen ilişkiler saptanmıştır (r = 0,175 – 0,476; p < 0,01). Sonuç olarak, elde edilen bulgular aracılığıyla geliştirilen ölçek boş zaman manipülasyonunun ölçümünde istatistiksel olarak doğrulanmış, geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı niteliği taşımaktadır.
Leisure manipulation refers to the process through which individuals’ leisure preferences are shaped by various mechanisms mediated by mass communication and cultural production practices. This study aimed to develop a measurement tool to assess the direct or indirect manipulation processes experienced by individuals in their leisure evaluations. A total of 411 adults residing in Ankara participated in the research. In the scale development phase, a 54-item pool was generated based on the theoretical framework, and expert evaluations were obtained; following content validation and the removal of the control item, the pool was reduced to 33 items. Subsequently, the factor structure was determined through exploratory factor analysis (EFA) and later confirmed through confirmatory factor analysis (CFA). The final scale consists of 22 items and five subdimensions, labelled as conspicuous leisure, culture industry, cultural hegemony, manipulation resistance, and manipulation awareness. The overall reliability coefficient of the scale was calculated as 0.85. Confirmatory factor analysis supported the model’s validity (χ²/df = 2.84; RMSEA = 0.06; SRMR = 0.06; CFI = 0.93; NFI = 0.90; AGFI = 0.86). Correlations among subdimensions ranged from weak to moderate and were statistically significant (r = 0.175–0.476; p < 0.01). Overall, the findings indicate that the developed scale is a valid and reliable measurement instrument for assessing leisure manipulation.