Etkili okullarda öğrenme kültürü: Bir durum çalışması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: EMRE SÖNMEZ
Danışman: Ferudun Sezgin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın amacı, etkili ortaokullardaki öğrenme kültürünü anlamak ve bu kültürü oluşturan öğeleri ortaya çıkarmaktır. Bu amaca yönelik olarak "Etkili okullarda çalışanlar ve öğrenciler açısından öğrenme kültürü nasıldır?" araştırma sorusu geliştirildi. Bu araştırma, çoklu durum çalışması olarak tasarlandı. Bu doğrultuda araştırma dört aşamada gerçekleştirilmiştir: (i) durum belirleme süreci (etkili okulların seçilmesi), (ii) veri toplama araçlarının geliştirilmesi ve pilot çalışma, (iii) ana saha çalışması ve (iv) veri analizi ve raporlama. İlk aşamada bağlam veya vakalar belirlendi. Böylece, "açık sistem yaklaşımı" temelinde geliştirilen bir dizi kriter uygulanarak üç okul belirlendi. Bu seçilen ölçütler girdi ölçütü, süreç ölçütü, çıktı ölçütü ve araştırmacı ölçütüdür. Çıktı ölçütüne göre Ankara ilinde merkezi Liselere Geçiş Sistemi (LGS) merkezi sınavlarında 2017-2019 yılları arasında üç yıl boyunca istikrarlı bir şekilde yüksek başarı sıralamalarına sahip olan 10 ortaokul belirlenmiştir. Milli Eğitim Bakanlığı, LGS'de okulların performansı ve başarı sıralamasını yayınlamadığı için bu ortaokullar, il/ilçe daire başkanları, şube müdürleri ve okul müdürleriyle yapılan görüşmeler sonucunda belirlenmiştir. Daha sonra bu okullar girdi, süreç ve araştırmacı ölçütüne göre değerlendirilmiştir. Bu kapsamda Dereceli Puanlama Anahtarları (Rubrik) ve Şişman (2002) tarafından geliştirilen Etkili Okul Ölçeği kullanılmıştır. Böylece değerlendirme sonucunda dört ölçüte göre en yüksek puan elde eden "üç etkili okul" seçilmiştir. İkinci aşamada ise, veri toplama araçları geliştirilmiş ve pilot çalışma gerçekleştirilmiştir. Gözlem, görüşme ve doküman veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Seçilen bir etkili okulda, üç katılımcıyla pilot çalışma yürütülmüştür. Bu pilot çalışmada, görüşme formlarının uygulanabilirliği test edilmiş ve gerekli düzeltmeler yapılarak formlara son hali verilmiştir. Son olarak üçüncü aşamada ise, ana saha çalışması gerçekleştirilmiştir. Bu saha çalışması, üç etkili ortaokulda yürütülmüştür. Amaçlı örnekleme yöntemine göre seçilen okul toplumunun üyeleriyle görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Toplamda 25 katılımcıyla görüşülmüştür. Dahası, okulda formel ve informel doğrudan gözlemler yapılmıştır. Formel gözlemler kapsamında her bir okulda okul müdürü odası ve sınıf gözlemi iki kez, öğretmenler odası gözlemi ise bir kez yapılmıştır. Buna ek olarak okul ortamına dair informel doğrudan gözlemler de gerçekleştirilmiştir. Bu gözlemlere ilişkin alan notları, araştırmacı tarafından not defterine işlenmiştir. Son olarak ise her üç okulun mevcut stratejik planı doküman olarak incelenmiştir. Araştırma verileri, iki aşamada analiz edilmiştir. İlk olarak durum belirleme sürecinde dört farklı ölçüm değeri kullanılarak rubrikler ve etkili okul ölçeği analiz edilmiştir. Bu doğrultuda her bir okul için toplam puanlar elde edilmiştir. İkinci olarak ise ana saha çalışması verileri analiz edilmiştir. Bu doğrultuda gözlem, görüşme ve dokümanlardan elde edilen veriler, "içerik analizi" tekniğiyle analiz edilmiştir. Araştırma verilerinin analizinde, nitel verilerin sistematik olarak işlenmesini, yorumlanmasını ve değerlendirilmesini sağlayan Nvivo Programı kullanılmıştır. Geçerli ve güvenilir sonuçlara ulaşmak için inandırıcılık, transfer edilebilirlik, güvenirlik ve doğrulanabilirlik kapsamında çeşitli stratejiler kullanılmıştır. Her üç duruma ilişkin bulgular "çapraz durum analizi" yoluyla sunulmuştur. Böylece durumlar arasında benzer ve farklı yönleriyle karşılaştırmalar yapılarak bulgular raporlanmıştır. Veri analizleri sonucunda ulaşılan bulgular, çeşitli ana başlıklar halinde sınıflandırılmıştır. Bu ana başlıklar şunlar: (i) okul toplumunun özellikleri, (ii) öğrenme inançları, (iii) öğrenme liderliği, (iv) olumlu öğrenme ortamları, (v) mesleki öğrenme toplumu, (vi) öğrenmeyi teşvik eden güçlü okul kültürü, (vii) öğretim süreçleri ve (viii) etkili okullarda öğrenme kültürünü engelleyici unsurlar. Genel itibarıyla incelenen etkili okullarda okul müdürleri öğrenme lideri olarak hareket etmektedir. Öğretmenler, mesleki öğrenme toplumu hissiyle çalışmakta ve iş birliği kurmaktadır. Okullarda olumlu ve destekleyici bir ortamın olduğu söylenebilir. Etkili okullarda öğrencilerin birer birey olarak değer gördüğü ve öğrenciler arasında akran öğrenmesinin iyi bir düzeyde olduğu anlaşılmaktadır. Buna ek olarak bulgulara göre, velilerin çocuklarının eğitimiyle yakından ilgili ve okul çalışmalarına aktif katılımcı olduğu ileri sürülebilir. Ayrıca okullarda çeşitli öğrenme fırsatlarının olduğu, etkili öğretim süreçlerinin yürütüldüğü ve öğrenmeyi destekleyen güçlü bir okul kültürünün olduğu bir öğrenme kültürünün varlığına dair sonuçlara ulaşılmıştır. Son olarak sistemsel/örgütsel ve kişisel olmak üzere etkili okullarda öğrenme kültürünü engelleyici bazı sonuçlara değinilmiştir. Araştırma bulguları literatüre dayalı olarak tartışılmış ve teori, araştırma ve uygulama açısından önerilerde bulunulmuştur.