BARAJLARDA RUSUBAT BİRİKİMİ VE SU KALİTESİ DEĞİŞİMİ: KAVŞAKKAYA BARAJI

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, -, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: İngilizce

Öğrenci: AHMET YILDIRIM

Danışman: Aysel Çağlan Günal

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez çalışması, Ankara ili Çubuk ilçesi sınırlarında yer alan Kavşakkaya Barajı'nda biriken sedimentin (rusubat) su kalitesi üzerindeki etkilerini araştırmak amacıyla yürütülmüştür. Yaklaşık 400.000 kişilik bir nüfusa içme, kullanma ve endüstriyel amaçlı su temin eden Kavşakkaya Barajı, bölge için stratejik öneme sahiptir. Ancak baraj, çevresel faktörler ve özellikle yoğun erozyon nedeniyle zamanla ciddi sediment birikimine maruz kalmaktadır. Bu birikim, yalnızca depolama hacmini azaltmakla kalmayıp, su kalitesini kimyasal ve biyolojik yönden de olumsuz etkilemektedir. Tez kapsamında, baraj gölünden dört mevsimi kapsayan dönemlerde sabit noktalardan yüzey suyu ve dip sediment örneklerinden k pH, çözünmüş oksijen, su sıcaklığı, iletkenlik, bulanıklık gibi fiziksel özelliklerin yanı sıra; sülfat, klorür, silikat, siyanür ve çeşitli ağır metallerin (Al, Mn, Fe, Pb, Zn, Cd)analizleri yapılmıştır. Ayrıca sedimentin hacimsel ve mekânsal dağılımı, drone destekli fotogrametri, çok bimli batimetri, SBP cihazları ve GNSS konumlandırma sistemleriyle haritalanmış, Fledermaus 3D yazılımı ile üç boyutlu olarak modellenmiştir. Rezervuar alanında toplam hacim kaybının, barajın inşa edildiği tarihten bu yana toplam olarak yaklaşık 776.868 metreküp olduğu, bunun da yıllık yaklaşık 55.491 metreküpe denk geldiği tespit edilmiştir. Gerçekleştirilen bu çalışma ile maksimum işletme kotu için göl hacminde 3.237.510,00 m3, minimum işletme kotu için göl hacminde 1.256.943,10 m3, kullanılabilir su hacminde ise 1.980.566,90 m3 kayıp olduğu belirlenmiştir. Bulgular, özellikle bazı metallerin yüksek konsantrasyonlarda bulunduğunu ve sedimentin mevsimsel su kalitesi değişimlerinde belirleyici rol oynadığını göstermiştir. Bu veriler, barajın geçmiş yıllara göre kullanılabilir hacminde belirgin azalma olduğunu ortaya koymuştur. Bulgular, Türkiye genelindeki benzer barajlar için de yol gösterici niteliktedir. Artan nüfus, sanayileşme ve iklim değişikliği nedeniyle, barajlarda sediment birikimi ve su kalitesi düzenli olarak izlenmeli; sürdürülebilir baraj yönetim stratejileri geliştirilmelidir.