Morfometrik analiz yardımıyla erozyona duyarlı alanların önceliklendirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, -, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BÜŞRA DÜZLEYEN
Danışman: Müsteyde Baduna Koçyiğit
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Toprak erozyonu, şiddetli yağış veya güçlü rüzgâr gibi doğal kuvvetler ile insan etkisiyle toprak parçacıklarının yerinden koparılıp taşınmasıyla oluşan jeolojik bir süreçtir. Türkiye, coğrafi konumu, topoğrafyası, iklimi ve toprak koşulları nedeniyle erozyona karşı özellikle hassastır. Bu çalışmada, Türkiye'nin ciddi toprak erozyonu ile karşı karşıya olan havzalarından biri olan Çoruh Havzası çalışma alanı olarak seçilmiştir. Çalışmada Çoruh Havzası'nın üç alt havzasında erozyon duyarlılığını etkilediği düşünülen onyedi morfometrik parametre ile üç jeololik-hidrolojik parametre kullanılarak havzanın erozyon duyarlılığı incelenmiştir. Parametrelerin erozyon duyarlılığı üzerindeki etkisini belirlemek amacıyla Analitik Hiyerarşi Prosesi (AHP)-uzman görüşü ve AHP-doğrusal normalizasyon, Shannon entropi, temel bileşen analizi ve eşit ağırlıklar olmak üzere beş adet yöntem kullanılmıştır. Elde edilen parametre ağırlıkları kullanılarak Çok Kriterli Karar Verme Yöntemlerinden (ÇKKV) COPRAS (Complex Proportinal Assessment) ve TOPSIS (Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution) yöntemleri uygulanmış ve üç alt havzada toplam 93 mikro alt havza erozyon duyarlılığı açısından önceliklendirilmiştir. Çalışmada kriter ağırlıklarının belirlenmesinde kullanılan Shannon entropi yönteminin uzman görüşleriyle benzer sonuçlar verdiği, en farklı sonuçların parametrelerin aynı etkiye sahip olduğu eşit ağırlık yöntemiyle elde edildiği görülmüştür. COPRAS ve TOPSİS yöntemleri ile de çok benzer sonuçlar elde edilmiştir. Önceliklendirme işlemleri sonucu erozyona en duyarlı alt havzanın Artvin'in Yusufeli ilçesinde, en az duyarlı alt havzanın ise Erzurum ili Şenkaya ilçesi ile Kars ili Sarıkamış ilçesinin kesişiminde yer aldığı tespit edilmiştir. Bu çalışma sonucunda kriter ağırlıklarının belirlenmesinde Shannon entropi yönteminin güvenilir sonuçlar vermesi ve pratik olması nedenleriyle tercih edilebileceği, özellikle ölçüm veya gözlem istasyonu bulunmayan havzalarda morfometrik parametreler yardımıyla ÇKKV yöntemleri kullanılarak erozyon duyarlılık haritalarının oluşturulabileceği ve ilgili kurumlar için bu haritaların havza yönetiminde önemli fikirler verebileceği sonucuna varılmıştır.