İlkokul Öğrencilerinin Eleştirel Düşünme Becerilerinin İncelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, TEMEL EĞİTİM ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ÖMER FARUK ÖZBEY
Danışman: Rabia Sarıkaya
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın amacı ilkokul öğrencilerinin eleştirel düşünme düzeylerinin tespit edilmesi ve mevcut düzeylerinin nedenlerinin keşfedilmesidir. Bu amaç doğrultusunda çalışmada karma yöntem desenlerinden açımlayıcı desen tercih edilmiştir. Araştırmanın nicel aşaması için tabakalı örnekleme tekniği kullanılmıştır. Bu kapsamda çalışma Ankara'nın merkez ilçelerinde (Altındağ, Çankaya, Etimesgut, Gölbaşı, Keçiören, Mamak, Pursaklar, Sincan, Yenimahalle) okuyan ilkokul birinci sınıf seviyesinde 234 öğrenci, ilkokul ikinci sınıf seviyesinde 269 öğrenci, ilkokul üçüncü sınıf seviyesinde 296 öğrenci, ilkokul dördüncü sınıf seviyesinde 250 öğrenci olmak üzere toplamda 1049 öğrenciyle yürütülmüştür. Araştırmanın nicel aşamasında ilkokul öğrencilerinin eleştirel düşünme düzeylerinin tespit edilebilmesi amacıyla araştırmacı tarafından Eleştirel Düşünme Testi (EDT) geliştirilmiştir. Bir senaryo ve 8 sorudan oluşan bu test eleştirel düşünmenin sekiz kategorisini (amaç, problem, bilgi, kavram, varsayım, çıkarım, ima ve bakış açısı) ve bu kategorilerdeki alt standartları karşılayacak şekilde tasarlanmıştır. EDT açık uçlu sorulardan oluştuğu için öğrencilerin teste verdikleri cevapların analizinde araştırmacı tarafından geliştirilen Eleştirel Düşünme Rubriği (EDR) kullanılmıştır. Nicel verilerin analizi sonucunda ilkokul birinci sınıf öğrencilerinin hiç eleştirel düşünme becerisi sergilemeyen düzeyinde (0,55), ilkokul ikinci sınıf öğrencilerinin zayıf eleştirel düşünme becerisi sergileyen düzeyinde (0,67), ilkokul üçüncü sınıf öğrencilerinin zayıf eleştirel düşünme becerisi sergileyen düzeyinde (0,73) ve ilkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin zayıf eleştirel düşünme becerisi sergileyen düzeyinde (0,68) olduğu tespit edilmiştir. Araştırmanın nitel aşamasında öğrencilerin EDT sonuçlarına göre aykırı amaçlı örnekleme yöntemi kullanılarak en yüksek ve en düşük performans sergileyen ilçeler belirlenmiştir. Daha sonra en yüksek ve en düşük performans sergileyen ilçelerin her sınıf seviyesinde bir erkek ve bir kız öğrenci seçilerek toplamda 16 öğrenciyle görüşmeler yapılmıştır. Bu görüşmelerde veri toplama aracı olarak araştırmacı tarafından geliştirilen "Yarı Yapılandırılmış Eleştirel Düşünme Görüşme Formu" kullanılmıştır. Bu araştırmada öğrencilerin EDT ile ilişkili yanıtları betimsel analiz tekniğiyle incelenmiş ve öğrencilerin eleştirel düşünür özellikleri ortaya çıkarılmıştır. İlkokul öğrencilerinin en fazla zayıf eleştirel düşünür kategorisi altındaki kodları (38) içeren özelliklere sahip oldukları tespit edilmiştir. Ayrıca öğrencilerin gerçek yaşam durumlarına yönelik ifadeleri öğrenci, öğrenci-arkadaş, öğrenci-aile, öğrenci-öğretmen çerçevesinde içerik analizi tekniğiyle incelenmiştir. Gerçek yaşam durumlarında; birinci sınıf öğrencilerinin deneyimlere güvenme (6) kodunu, ikinci sınıf öğrencilerinin manipülasyon (6) kodunu, üçüncü manipülasyon (4) kodunu ve dördüncü sınıf öğrencilerinin manipülasyon (6) kodunu diğer kodlara göre daha sık kullandıkları görülmüştür. Bununla birlikte gerçek yaşam durumlarında öğrencilerin arkadaşlarının; manipülasyon (15), problemi görmezden gelme (11), farklı bakış açılarına kapalı olma (9), otoriteye itaat (7) kodlarını, öğrencilerin ailelerinin; manipülasyon (8), otoriter davranma (7), problemi görmezden gelme (5), adil olmayan düşünme (5) ve ortak noktada buluşma (5) kodlarını ve öğrencilerin öğretmenlerinin; deneyimlere güvenme (9), otoriter davranma (8), adil olmayan düşünme (4) kodlarını diğer kodlara göre daha sık kullandıkları bulunmuştur. Sonuç olarak ilkokul öğrencilerin eleştirel düşünme düzeylerinin hiç eleştirel düşünme becerisi sergilemeyen ve zayıf eleştirel düşünme becerisi sergileyen düzeylerinde olduğu görülmektedir. Öğrencilerin eleştirel düşünür özellikleri, eleştirel düşünme davranışları ve çevreleriyle olan ilişkileri eleştirel düşünme durumlarıyla ilişkili olduğu düşünülmektedir. Bu çalışmanın sonucunda ilkokul öğrencilerinin eleştirel düşünme durumlarına yönelik öneriler sunulmuştur. Bu tez kapsamında yürütülen çalışmalar BİDEB 2211/A Yurtiçi Doktora Burs Programı kapsamında TÜBİTAK tarafından desteklenmiştir.