Eğitim Yönetimi doktora programlarının dinamik yetenekler bağlamında incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NURDAN ÖDEMİŞ KELEŞ
Danışman: Ferudun Sezgin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın amacı, yükseköğretimin yönetimi politikaları ekseninde eğitim yönetimi doktora programlarının (EYDP) dinamik yeteneklerini (DY) Türkiye bağlamında derinlemesine ele alarak programların dinamik yeteneklerini geliştirmeye yönelik öneriler sunmaktır. Bu amaç doğrultusunda araştırma nitel araştırma yaklaşımı kapsamında durum çalışması deseninde tasarlanmıştır. Araştırma sürecinin ilk aşamasında doküman analizi uygulanacak eğitim yönetimi doktora programları belirlenen ölçütlere göre seçilmiş, ikinci aşamada veri toplama araçları geliştirilerek doküman analizi gerçekleştirilmiş, son aşamada ise pilot ve asıl görüşmeler yürütülmüştür. Araştırmada doküman analizi ve görüşme veri toplama teknikleri kullanılmış, veri toplama araçları araştırmacı tarafından geliştirilmiştir. Doküman analizi kapsamında veriler Dinamik Yetenekler Gösterge Listesi ile elde edilmiştir. Görüşmelerde yarıyapılandırılmış "Dinamik Yetenekler Öğrenci Görüşme Formu" ile "Dinamik Yetenekler Öğretim Üyesi Görüşme Formu" kullanılmıştır. Araştırmada doküman analizi ile çözümlenen dokümanlar, programların ana bilim dalı web sayfalarındaki yazılı ve görsel her türlü tanıtım, açıklama, bilgilendirme; programda 2022-2023 eğitim-öğretim yılı güz ve bahar yarıyıllarında aktif olarak okutulan zorunlu ve seçmeli ders içerik detayları; son on yılda programda üretilen tezlerdeki anahtar kelimelerdir. Araştırmanın katılımcıları amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme ve maksimum çeşitlilik yöntemleri ile seçilmiştir. Katımcılar, doküman analizi sonucu DY kavramsal çerçevesi bakımından yüksek betimsel görünüme sahip altı devlet üniversitesindeki EYDP'de görevli sekiz öğretim üyesi ile öğrenim gören/mezun 11 doktora öğrencisi olmak üzere toplam 19 kişidir. Veriler betimsel analiz ve içerik analizi teknikleri ile çözümlenmiştir. Araştırma sürecinde inandırıcılık, aktarılabilirlik, güvenirlik ve doğrulanabilirliğe yönelik çeşitli stratejiler kulanılarak verilerin geçerli ve güvenilir olması sağlanmaya çalışılmıştır. Araştırma sonucunda, "EYDP'nin DY görünümü", "DY'ye ilişkin tanımlama ve kavramsallaştırmalar", "DY'nin ortaya çıkışını zorlaştıran nedenler", "DY bağlamındaki becerilerin kazandırılması", "DY'nin kazandırılmasına yönelik uygulama ve etkinlikler", "DY'nin kazandırılmasındaki zorluklar", "DY bağlamındaki becerilerin geliştirilmesi", "Etkili ve sürdürülebilir DY için eğitim yönetimi politikaları" olmak üzere sekiz ana tema oluşmuştur. EYDP, DY yaklaşımına ait anahtar kavramlar açısından oldukça zengin olup en fazla liderlik kavramına vurgu bulunmakta, bu durum DY yaklaşımının EYDP ile bütünleştirilebileceğini göstermektedir. Eğitim Yönetimi alanının dinamik yetenekleri değişime duyarlılık ve uyum, dönüşümcülük, güncellik, değişim yönetimi kavramlarıyla tanımlanmakta, EYDP'de DY'nin ortaya çıkmasını zorlaştıran nedenler arasında eğitim yöneticiliğinin hala bir meslek olarak görülmemesi, programlarda hâkim olan danışman-takipçi mantığı gibi nedenler bulunmaktadır. DY bağlamındaki beceriler öğrencilere araştırma ve geliştirme açısından öğrencinin bilim yapma motivasyonu yanında danışman ve öğretim üyesi rehberliğiyle kazandırılmakta; bu konudaki zorlukların başında az sayıda proje ve iş birliği yapılması gelmektedir. Öğrenciler DY'yi liderlik, yönetim ve kalite açısından edindikleri kuramsal bilgiyi uygulamaya yansıtarak kazanmakta, bu konudaki en büyük zorluğu uygulama fırsatları yetersizliği oluşturmaktadır. DY becerileri öğrencilere eğitim-öğretim açısından nitelikli bir eğitim-öğretim süreci geçirmeleri ve perspektiflerini geliştirmeleri sağlanarak kazandırılırken, bu konudaki zorlukların başında kuram-uygulama bütünlüğündeki yetersizlik gelmektedir. Toplumsal katkı açısından DY öğrencilere toplum sorunları ve ihtiyaçlarına yönelik bilgi üretimiyle ve topluma yansıtılmak üzere öğrenci niteliklerini yükseltmeyle kazandırılmakta, bu konudaki en büyük zorluğu toplumsal katkıya gereken önemi verilmemesi oluşturmaktadır. Çevredeki değişim ve yeniliklerin takibi için ders içeriği ve dersi yürütmede güncel değişim ve yeniliğe odaklanılırken bu konudaki en büyük zorluk değişim ve yeniliklere dair program içi/dışı (dernek, konsey vb.) liderlik yapılmamasıdır. Araştırma fırsatları sunmak için öğrenciler bilimsel etkinliklere katılmaya ve ödevden yayın üretmeye teşvik edilmekte buna ilişkin zorlukların başında, haksız yazarlık ile araştırma-proje üretimi ve öğrenci katılımı teşvikinin yetersizliği gelmektedir. Öğrenciler kişisel-akademik ağlar kurmaları ve genişletmeleri için bilimsel etkinlik katılımına teşvik edilmekte; buna ilişkin en büyük zorluğu danışman desteği eksikliği oluşturmaktadır. Lider ve girişimci bir bakış açısı kazandırmak için öğrencilere bilgi üretimi ve paylaşımı yeterliliği-özgüveni kazandırılmakta, programdaki kuramsal içeriğe ek uygulamalı eğitim yaklaşımı (liderlik uygulamaları) eksikliği bu konudaki en büyük zorluk olarak görülmektedir. Yeni teknoloji ve araştırma yöntemlerinin öğrenilmesinde yeni teknoloji bağlamı zayıf görülürken, araştırma tekniklerinin öğrenilmesine yönelik beceriler ders içi veya ders dışı araştırma teknikleri yöntem uygulamaları ile kazandırılmaktadır. Bu konudaki zorlukların başında teknolojik yenilikleri kullanma ve öğrencilere sunmadaki eksiklik gelmektedir. Diğer program ve kuruluşlarla iş birliği ve projeler oluşturmak için Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) eğitim ve projelerinin gerçekleştirildiği ancak EYDP'nin bu konuda yetersiz olduğu belirlenmiştir. Bu kapsamdaki en büyük zorluk, proje ve işbirlikleri yapmaya teşvik edilmeyle yönlendirme eksikliğidir. Öğrencilerin yaratıcılığını destekleyerek araştırma üretkenliği sağlamak için özgün, gerçek sorunlara yönelik araştırma konularına yönlendirme yapılmaktadır. Buna ilişkin en çarpıcı zorluklardan biri alana katkı sunan özgün, yaratıcı tezlerle diğerlerinin aynı kefeye konulmasıdır. EYDP'de yetenekleri dönüştürmeye yönelik sunulan imkân, kaynak ve teşviklerin yeterli olmadığı görülmekte ancak öğrenciler yeteneklerini dönüştürmede programdaki öğretim üyelerinin her türlü (bilgi, deneyim, kaynak, rehberlik vb.) desteğini kendileri için oldukça kıymetli görmektedirler. Buna ilişkin en büyük zorluk, öğrencilere bu konuda sunulan burs, bütçe, yurtdışı eğitimi vb. imkânların yetersizliğidir. Öğrencilerin kolektif öğrenme düzeylerini geliştirmek ve öğrenilenleri paydaşlarla paylaşmak için en çok araştırma-ders WhatsApp, Facebook grupları oluşturulmakta ve ortak yazarlı makale araştırma iş birlikleri yapılmaktadır. Bu konudaki en büyük zorluğu ise birlikteliklerin az olması oluşturmaktadır. EYDP'de daha etkili ve sürdürülebilir DY için MEB ve YÖK'e ilişkin alınabilecek politika kararlarının başında mezun becerilerinden faydalanma, öncelik verme ve istihdam etmede MEB ve YÖK'ün iş birliği yapmasına yönelik yasal düzenlemeler ile bütüncül, kök, standart veya akredite edilmiş bir ders programı oluşturma bulunmaktadır. Enstitü ve anabilim dalı başkanlığına ilişkin özerk karar alma düzeylerinin ve yetkilerinin güçlendirilmesi; istihdam piyasası ve ilgili sektörler açısından mezunların YÖK ve MEB kapsamında istihdam edilmesine yönelik politika kararları alınması dile getirilmiştir. En yetenekli öğrencileri programa çekmek için mezunlara dikkate değer ekonomik katkı, kariyer avantajı veya istihdam sağlama önerilirken, programın disiplinlerarası görünümünü artırmaya yönelik doktora öğrencilerine farklı program-disiplinlerden dersler aldırılması önerilmiştir. Araştırma üretkenliğinin desteklemesinde alınabilecek politika kararı nitelikli yayınları maddi-manevi ödüller ve bütçe ile destekleme olurken; en iyi ve farklılık yaratan uygulamaları hayata geçirmeye ilişkin politika kararı en iyi ve farklılık yaratan uygulama örneklerini ödül, konferans ve teşviklerle yaygınlaştırma olmuştur. Bulgular alanyazına dayalı biçimde tartışılmış programların dinamik yeteneklerinin geliştirilmesine yönelik öneriler sunulmuştur.