İlköğretim öğrencilerinin ders kitapları aracılığıyla karşılaştığı söz varlığı unsurları
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, TÜRKÇE VE SOSYAL BİLİMLER EĞİTİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HÜSEYİN SAYIN
Danışman: Yusuf Doğan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İlköğretim süreci boyunca öğrencilerin ders kitapları aracılığıyla karşılaştığı söz varlığı unsurlarını ve kullanım sıklıklarını tespit etmeyi amaçlayan bu araştırma, 2018-2019 eğitim öğretim yılı örnekleminde, öğrencilerin ilkokul birinci sınıftan ortaokul sekizinci sınıfa kadar zorunlu dersler kapsamında işlediği 11'i birbirinden farklı olan 47 derse ait 48 ders kitabı üzerinden yürütülmüştür. Yabancı dil dersleri, seçmeli dersler ve öğrenciler için ders kitabı kullanılmayan diğer dersler araştırma kapsamı dışında tutulmuştur. İncelenen kitapların, ders içerikleri ile doğrudan ilişkisi olmayan ve öğrencilerin tamamı tarafından karşılaşıldığı varsayılamayan "Kapak, İç Kapak, İstiklâl Marşı, Andımız, Gençliğe Hitabe, İçindekiler, Organizasyon Şeması/Kitabımızı Tanıyalım, Sözlük, Kısaltmalar, Semboller, Cevap Anahtarı, Kaynakça, Ekler, Notlar(ım)" bölümleri ile madde başı rakam veya harfler, formüller, matematiksel ifade ve işlemler araştırma verisine dâhil edilmemiştir. Nitel araştırma yönteminde durum çalışması deseninde yürütülen araştırmada, doküman incelemesi yoluyla toplanan veriler, içerik analizleri ile değerlendirilmiştir. 48 ders kitabının toplamda 9.935 sayfasından elde edilen 1.201.349 ham söz varlığı unsuru, araştırma kapsamı dışında bırakılan bölümlerin ve unsurların ayıklanması sonucunda 8.853 sayfada, 1.058.434 ham söz varlığına düşmüştür. Söz varlığı unsurlarını anlamlarına göre tanımlamak ve türlerine uygun olarak sınıflandırabilmek için elde edilen bu ham veri üzerinde, araştırmanın amacına uygun olarak belirlenen ölçütler doğrultusunda birleştirme, ayıklama, değiştirme ve düzeltme gibi işlemler gerçekleştirilmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgulara göre ilköğretim öğrencilerinin ders kitapları aracılığıyla 33.021'ü birbirinden farklı olmak üzere 949.355 söz varlığı unsuruyla karşılaştığı tespit edilmiştir. Bu unsurlardan 864.345'i (20.798 çeşit) temel söz varlığı, 85.010'u ise (12.223 çeşit) diğer söz varlığı unsurları (170 atasözü, 16.252 deyim, 2.793 ikileme, 968 kalıp söz, 43.792 özel isim, 20.623 sayısal ifade, 412 yabancı dillere ait söz varlığı unsuru) olarak belirlenmiştir. Bu söz varlığı unsurlarından 11.891'i ders kitaplarında yalnızca bir kez kullanılmış olup bu sayı ders kitaplarında geçen söz varlığı toplamının yaklaşık olarak %1,25'ini oluşturmaktadır. Kitaplarda geçen 21.129'u birbirinden farklı olan toplamda 937.464 söz varlığı unsuru ise birden fazla tekrar etmiş olup bu sayı ders kitaplarındaki söz varlığı toplamının %98,75'ine karşılık gelmektedir. Elde edilen veriler bir bütün olarak değerlendirildiğinde, ders kitaplarındaki söz varlığı ve çeşitliliğinin sınıf seviyelerine göre kademeli ve sistemli bir şekilde artış göstermediği, hatta bazı sınıf seviyelerinde önceki sınıflara oranla çeşitli söz varlığı unsurlarında azalmalar olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca incelenen kitapların çoğunda atasözlerine hiç yer verilmediği, tespit edilen atasözlerinin ise söz varlığı toplamına oranla çok az olduğu dikkat çekici bir bulgu olarak kaydedilmiştir. Söz varlığı unsurlarının sınıf seviyelerine ve derslere göre detaylı çözümlemelerinin ardından çalışma sonunda eğitim yöneticilerine, öğretmenlere, öğrencilere ve velilerine yönelik çeşitli önerilerde bulunulmuştur.