Gebelikte krononütrisyonel yeme davranışları ile diyet kalitesi ve çeşitliliği arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Gözde ÇALIŞKAN AKIMAL

Danışman: Saniye Bilici

Özet:

Maternal diyet kalitesi hem maternal hem de fetüs sağlığını doğrudan etkilemektedir. Gebelikte krononütrisyonel yeme davranışları ile diyet kalitesi ve çeşitliliği arasındaki ilişkinin değerlendirildiği bu çalışma, bir devlet hastanesinin kadın doğum polikliniğinde gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın ilk aşamasında farklı trimesterlerde (I.trimester:%23,1; II.trimester:%28,0; III.trimester:%48,9) bulunan 182 gebe (ortalama yaş; 27,14±4,52 yıl) ile Gebelikte Balkan Diyet Kalite ve Çeşitlilik Ölçeğinin (GBDKÇÖ-TR) Türkçe geçerlik ve güvenirliği yapılmış olup ölçeğin yüksek iç tutarlılığa sahip olduğu (Cronbach's  = 0,80) belirlenmiş ve tekrar test çalışmasında sınıf içi güvenirlik katsayısı (ICC) 0,88 bulunmuştur. Çalışmanın ikinci aşaması farklı trimesterlerdeki (I.rimester:%23,1; II.trimester:%33,5; III.trimester:%43,4) 251 gebe (ortalama yaş; 26,92±4,54 yıl) ile yapılmış, gebelerin sosyodemografik özellikleri, gebelik dönemlerine ilişkin bilgileri, beslenme alışkanlıkları, üç günlük besin tüketim kayıtları ve bazı antropometrik ölçümleri alınmış, Münih Kronotip Anketi (MKA) ve Pittsburg Uyku Kalite İndeksi (PUKİ) uygulanmıştır. Çalışmada gebelerin diyet kalite ve çeşitliliğinin belirlenmesinde GBDKÇÖ-TR ve Sağlıklı Yeme İndeksi (SYİ-2015), krononütrisyonel davranışlarının belirlenmesinde ise besin tüketim kayıtlarından elde edilen kahvaltıyı atlama, ilk ve son öğün zamanı, besin tüketiminin orta noktası, gece açlığı, aktif yeme süresi, öğün sıklığı, en büyük öğün tüketim zamanı ve gece geç saatlerde besin tüketimi davranışları değerlendirilmiştir. Gebelerin %96'sı ara tip kronotipte olup Ulusal Tıp Enstitüsü (IOM) kriterlerine göre ikinci trimesterdeki gebelerin çoğu (%57,1) yetersiz, üçüncü trimesterdeki gebelerin çoğunluğu (%74,3) aşırı ağırlık kazanımına sahiptir. Üçüncü trimesterdeki gebelerin GBDKÇÖ-TR toplam puanları ile enerji alımları birinci trimesterdekilere göre daha yüksektir (p<0,05). Gebelerin SYİ-2015 puanlarına göre; 'iyi' diyet kalitesine sahip gebe bulunmamaktadır ve SYİ-2015 toplam puanları ile GBDKÇÖ-TR toplam puanı ve ana ve ara öğün tüketimi, subjektif diyet kalitesi ve nişastalı besin tüketimi alt boyutları arasında zayıf ve anlamlı ilişkiler bulunmuştur (p<0,05). Krononütrisyonel yeme davranışları incelendiğinde; birinci trimesterdeki gebelerin ilk öğün zamanı, ikinci trimestere kıyasla daha geç (p<0,05), üçüncü trimesterdekilerin aktif yeme süresi birinci trimestere kıyasla daha uzun, üçüncü trimesterde ise gece açlığı süresi daha kısa bulunmuştur (p<0,05). Gebelerin GBDKÇÖ-TR toplam puanı ile son öğün zamanı ve yeme pencereleri arasında pozitif, son yeme davranışı ve uyku arasındaki süre ve gece açlığı arasında ise negatif korelasyon saptanmıştır (p<0,05). Çalışma sonuçları, GBDKÇÖ-TR'nin Türk popülasyonunda geçerli ve güvenilir olduğunu, gebelerin diyet kalite ve çeşitliliğinin, krononütrisyonel davranışlarla yakından ilişkili olduğunu göstermiştir. Çalışma verileri, gebelerde beslenme alışkanlıklarının sadece besin alımı değil, zamanlamasıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.