Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Nazlıcan ERDOĞAN GÖVEZ
Danışman: Eda Köksal
Özet:
Bu çalışma yetişkinlerde Çok İşlenmiş Besin Tüketimi Kısa Tarama Anketi’nin (ÇİBTA) Türkçe’ye uyarlaması ve geçerlik güvenirliğinin değerlendirilmesi ile çok işlenmiş besinlerin kardiyometabolik ve çevresel etkilerinin değerlendirilmesi amaçlarıyla iki aşamalı olarak planlanmış ve yürütülmüştür. İlk aşamaya yaş ortalamaları 48,211,34 yıl olan 94 yetişkin birey dahil edilmiştir. Bireylere sosyo demografik bilgilerini içeren bir anket formu uygulanmış ve besin tüketimleri 3 günlük besin tüketim kaydı (BTK) ile değerlendirilmiştir. Geçerlik için yapılan Kaiser-Meier-Olkin (KMO) testi ve Bartlett küresellik testi sonucunun uygun olduğu saptanmıştır (KMO=0,642) (p<0,05). ÇİBTA puanı ile 3 günlük BTK ile değerlendirilen çok işlenmiş besin (ÇİB) alım yüzdesinin (% g/gün) korele olduğu ve Bland-Altman grafiği incelendiğinde verilerin ortalama etrafında yoğunlaştığı belirlenmiştir (p<0,05). İkinci aşamaya yaş ortalaması 44,0±13,23 yıl olan 207 birey dahil edilmiştir. Bireylerin sosyo-demografik bilgilerini, uyku alışkanlıklarını ve fiziksel aktivite düzeylerini içeren bir anket formu uygulanmış, antropometrik ve KB ölçümleri yapılmış, biyokimyasal bulgular kaydedilmiştir. Bireylerin ÇİB tüketimlerinin değerlendirilmesi için ÇİBTA uygulanmış ve 24 saatlik hatırlatma ile BTK alınmıştır. Bireylerin besin tüketimlerinden NOVA sınıflandırmasına göre ÇİB tüketimleri, Akdeniz Diyeti Yeterlilik İndeksi (MAI), su ayak izi ve çevresel etkiler değerlendirilmiştir. Yüksek ÇİB tüketimi ile yüksek dansiteli kolesterol düzeyi arasında negatif, trigliserit düzeyi ile pozitif yönlü ilişki bulunmuştur (p<0,05). Regresyon analizi sonucunda NOVA Grup 3 ve Grup 4’ten gelen enerji yüzdesinin 1 birim artışının bel çevresinde 0,12 birim artışa neden olduğu belirlenmiştir (p<0,05). Yaşın 1 birim artışı ise bel çevresinde 0,22 birim, TG değerinin 1 birim artışı bel çevresinde 0,03 birim artışa sebep olmuştur (p<0,05). ÇİB tüketimi ile yaş ve MAI arasında negatif ilişki bulunmuştur (p<0,05). ÇİB (% g/gün) tüketimindeki 1 birim artışın ise beden kütle indeksinde 0,114 birim artışa sebep olduğu belirlenmiştir (p<0,05). Erkeklerde yüksek ÇİB tüketim grubunun meyve ve sebze tüketim miktarları daha düşük olduğu bulunmuştur (p<0,05), Sera gazı emisyonu (kg CO2 eşdeğeri/gün), ince partikül madde oluşumu(kg PM2,5 eşdeğeri/gün), karasal asitlenme (kg SO2 eşdeğeri/gün) ve deniz ötrofikasyonu (kg N eşdeğeri/gün) ile ÇİBTA puanı arasında pozitif ilişki bulunmuştur (p<0,05). Sonuç olarak ÇİBTA’nın Türkçe versiyonunun geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğu ve ÇİB tüketiminin hem sağlığa hem de çevreye olumsuz etkileri olduğu belirlenmiştir.
Anahtar Kelimeler : Çok işlenmiş besin, ultra işlenmiş besin, kardiyometabolik risk, çevresel etkiler, su ayak izi, sürdürülebilirlik