Aspartamın tatlı su midyesi (unio delicatus) üzerine toksik etkisi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, -, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İREM ERDOĞAN AYVALI
Danışman: GÜLBİN FERİDUN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Aspartam, dünyada gıda ve içecek endüstrisinde yaygın olarak kullanılan düşük kalorili yapay tatlandırıcılardan biridir ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından potansiyel kanserojen madde olarak sınıflandırılmıştır. Bu çalışma, gıda sektöründe yaygın olarak kullanılan yapay tatlandırıcı aspartamın model organizma olan tatlı su midyesi Unio delicatus üzerindeki toksik etkisini araştırmayı hedeflemiştir. Midyeler 0,49 µg/L; 0,49 mg/L ve 0,49 g/L aspartam derişimlerine 7 ve 21 gün süreyle maruz bırakılmıştır. Deney sonucunda tatlı su midyelerinin toplam hemosit sayısı; solungaç ve sindirim bezi ile hemolenf sıvısında toplam antioksidan durumu (TAS), toplam oksidan durum (TOS), 8-hidroksi-2'-deoksiguanozin (8-OHdG) ve protein karbonil düzeyleri belirlenmiştir. Ayrıca solungaç ve sindirim bezi dokularında sodyum-potasyum adenozin trifosfataz (Na+/K+-ATPaz) aktiviteleri incelenmiştir. Aspartam etkisinde her iki deney süresinde dokularda TAS düzeyinde azalış, TOS düzeyinde artış kaydedilmiştir (p<0,05). 8-OHdG düzeyi 0,49 g/L aspartam etkisinde solungaç dokusunda 7 ve 21. günde; hemolenfte 21. günde kontrol grubuna göre önemli şekilde artmıştır (p<0,05). Protein karbonil düzeyi her iki dokuda da kontrole göre artış göstermiştir. Her iki sürede de 0,49 g/L aspartam etkisindeki artışlar önemli bulunmuştur (p<0,05). Dokularda Na+/K+ATPaz aktivitesi aspartam etkisinde kontrol grubuna göre azalmıştır. Bu azalış solungaç dokusunda 0,49 g/L aspartam derişiminde 7 günlük sürede; sindirim dokusunda tüm aspartam derişimlerinde her iki sürede anlamlı bulunmuştur (p<0,05). Bu çalışma, aspartamın U. delicatus'un biyokimyasal parametrelerini etkileyerek toksisiteye neden olduğunu göstermiştir ve sucul ekosistemler üzerindeki olası risklerine dikkat çekmektedir.