Patentlenebilirlik tespiti üzerine bir anlamsal benzerlik modeli geliştirilmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Bilişim Enstitüsü, YÖNETİM BİLİŞİM SİSTEMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AHMET KAYAKÖKÜ
Danışman: ASLIHAN TÜFEKCİ
Özet:Araştırma-geliştirme ve teknoloji dünyası için patent haklarının her geçen gün daha kritik bir pozisyona yerleşmesiyle birlikte patent başvurularının sayısı hızla artmakta, patent verisi sürekli büyümektedir. Sahip olduğu müthiş bilgi kapasitesi ile patent veri tabanları teknoloji ve yenilik yönetimi alanında büyük fırsatlar sunmaktadır. Patent verisinin bu potansiyelinden faydalanmak için yapılan patent madenciliği çalışmalarının odaklandığı en önemli noktalardan birisi de patent dokümanları arasındaki anlamsal benzerliğin tespit edilmesidir. Patent metinlerinin karmaşık yapısı sebebiyle kolay olmayan bu anlamsal karşılaştırmanın esas amacı patentlenebilirliğin değerlendirilmesidir. Patent sistemi içerisinde yer alan ve bu alana özgü olan patentlenebilirlik değerlendirmesi, bir patent dokümanına konu edilen buluşun benzer dokümanlarla karşılaştırıldığında patentlenebilirlik kriterleri adı verilen yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik kriterlerine sahip olup olmadığının incelenmesidir. Bir buluşun patent tesciline hak kazanabilmesi için patentlenebilirlik kriterlerine sahip olması gerekmektedir. Patent tescil süreci içerisinde buluşun bu kriterlere sahip olup olmadığı yetkili patent otoritesinin uzmanları tarafından değerlendirilmektedir. Hazırlanan araştırma raporlarında buluşa en yakın olan dokümanlar yer almakta ve patentlenebilirlik değerlendirmesinin sonuçları X, Y ve A kodları ile patent başvuru sahibine bildirilmektedir. Patentlenebilirlik değerlendirmesinin oldukça farklı ve zor bir anlamsal karşılaştırma olması sebebiyle tüm dünyada araştırma raporlarının hazırlanması için uzun bekleme süreleri ortaya çıkmakta ve tescil işlemleri gecikmektedir. Ayrıca araştırma-geliştirme çalışanları, teknoloji yöneticileri yaptıkları buluşların patent alıp alamayacağı hakkında tahminde bulunmakta zorlanmakta ve buluşlarını yeteri kadar geliştirmeden patent başvurusu yapmaktadırlar. Bu çalışmanın amacı karmaşık bir problem olan patentlenebilirlik değerlendirmesini yapay zekâ teknikleri ile kolaylaştırılacak ve gerçek uzman yaklaşımına benzer şekilde çalışarak X, Y ve A kategorizasyonu yapacak yeni bir model ortaya koymaktır. Geliştirilen anlamsal benzerlik modelinin patent metinlerinin ve patentlenebilirlik değerlendirmesinin kendine özgü yönlerine odaklı olarak tasarlanması, yetkili uzmanların hazırladığı yayınlanmış araştırma raporlarındaki gerçek patentlenebilirlik değerlendirmelerinden faydalanılarak özgün bir veri seti oluşturulması ve bu veri setindeki bilgilerin derin öğrenme mimarisinin eğitiminde kullanılması ile bu çalışma literatüre önemli bir katkı yapmıştır. Patent metinlerinin vektörleştirilmesi, patentlenebilirlik metin çiftlerinin oluşturulması ve Siyam (Siamese) Sinir Ağlarının model performansına etkisi konusunda önemli bulgulara ulaşılmıştır. Ayrıca tasarlanan modele dayalı olarak çalışabilen, teknoloji ve inovasyon yönetiminde önemli rol oynayabilecek bir patentlenebilirlik tespit motoru tasarımı yapılmış ve prototipi geliştirilmiştir.