Tarih ders kitaplarında İslam tarihi öğretiminin ülkeler arası karşılaştırmalı analizi ve bir model önerisi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, SOSYAL BİLİMLER VE TÜRKÇE EĞİTİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YUSUF ZİYA AKTAŞ
Danışman: Uğur Ünal
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın amacı tarih ders kitaplarında İslam tarihi konularının öğretimini karşılaştırmalı olarak analiz etmektir. Araştırmanın yönteminde nitel araştırma desenlerinden doküman analizi tekniği kullanılmıştır. Uzman görüşleri çerçevesinde belirlenen, altı farklı ülkenin lise düzeyinde okutulan ve İslam tarihi konularını kapsayan ders kitapları tespit edilmiştir. Çalışmanın veri kaynaklarını, Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye Cumhuriyeti, Fransa Cumhuriyeti, İran İslam Cumhuriyeti, Cezayir Demokratik Halk Cumhuriyeti ve Endonezya Cumhuriyeti tarih ders kitapları oluşturmuştur. Dokümanlara, ilgili ülkelerin ulusal eğitim bakanlıklarının resmi internet sitesi aracılığıyla ulaşılmış ve orijinalliği kontrol edilerek teyit edilmiştir. Sonrasında beş farklı dildeki ders kitabının dil uzmanları ve çeviri programları desteği ile çevirilerinin yapılması ve anlaşılır hale getirilmeleri sağlanmıştır. Tüm dokümanların veri metnine dönüştürülmesinin ardından veri metinleri kodlarla eşleştirilmiş, çakışan ve gereksiz kodlar elenmiş, belirli parçalara ayrılarak temel kodlar oluşturulmuştur. Kodların temalarla daraltılması sağlanarak alt problemler oluşturulmuştur. Analiz sürecinde geçerlik ve güvenilirlik önlemleri sağlanmış, alan uzmanlarından görüş alınmıştır. Güvenilirlik hesaplamaları sonrası ulaşılan kaynaklar çeşitlendirilerek veriler arası tutarlılığın kontrolü sağlanmıştır. Veriler arası tutarlılığın sağlanması sonrasında uzmanlarca çalışmanın dil kontrolü yapılmış, veri kaynakları iç tenkit ve dış tenkit yöntemine tabi tutularak incelenmiştir. Ders kitapları; ünite ve konu başlıkları, kavram öğretimi, giriş soruları, ünite tasarımı, ünite sunumu, eğitsel süreçler, görsel kullanımı, tartışmalı ve hassas konulara bakış, tarihsel düşünme becerilerine uygunluk, ölçme ve değerlendirme soruları, imajlar gibi içeriksel, biçimsel ve eğitsel boyutlar açısından belirlenmiş temalara göre karşılaştırılmıştır. Yapılan analiz neticesinde İncelenen tarih ders kitaplarında İslam tarihi konularının öğretiminde; içeriğin doğruluğu ve yeterliliği, yazılı ve görsel materyallerin kalitesi, kullanılan yöntem, teknik ve etkinlikler, öğrenci seviyesine uygunluk, kaynakların sayı ve kalitesi, konuların siyasi, sosyo-ekonomik, kültürel olayların birlikte verildiği bütüncül bir bakış açısı ile ele alınması, bilginin öğrenci tarafından yapılandırılmasına yönelik etkinliklerin yer alması, ünite girişlerinde öğrenciyi motive edici düşünmeye ve araştırmaya sevk edici unsurların yer alması, metinler ile görsel materyallerin uyumu, kullanılan kavramların öğrencilerin bilişsel ve duyuşsal özelliklerine uygunluğu, öğrencilerin kendi tarihi anlayışlarına oluşturmalarına katkı sağlaması, eleştirel düşünme becerilerini geliştirmesi, öğrencilere karşılaştırmalı bir bakış açısı sağlaması, zaman ve kronoloji süreklilik ve değişimi algılamaya katkısı, ders kitabının öğrencinin geçmişi ilgisini uyandırması gibi bir çok faktör açısından ders kitaplarının niteliğinin doğudan batıya doğru giderek arttığı ancak yetersiz kaldığı tespit edilmiştir. Ulaşılan sonuçlar mevcut literatür ve uluslararası raporlar ışığında tartışılmıştır. Ayrıca dünyada yükselen krizleri ve İslam karşıtlığını önlemek, çok perspektifli bakışı yakalayabilmek ve bütüncül bir İslam tarihi öğretimini sağlayabilmek için çalışma sonunda küresel bir model önerisi teklifi sunulmuştur.