Mevlevi şairlerin mevlevilik unsurları

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 1999

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NECİP FAZIL DURU

Danışman: CEMAL KURNAZ

Özet:

ÖZET Mevlânâ'dan sonra, onun öğretisi çerçevesinde kurumsallaşan Mevlevîlik disiplini içinde yetişen Mevlevi şairler, Klasik Türk Şiirinin oluşumunda ve ilerlemesinde önemli katkılarda bulunmuşlardır. Bu çalışmamızda, on altıncı yüzyılı başlangıç kabul ederek, 19. yüzyılın sonuna değin klasik tarzda şiir söylemiş, dergâh hayatını tecrübe etmiş Mevlevi şairlerin tertib ettikleri dîvanlardaki, özellikle Mevlevîce söylenmiş şiirlerden hareketle, Mevlevi âdâb ve erkânının şiire yansıyış biçimini belirlemeye çalıştık. Elde ettiğimiz malzemeye göre çalışmamızı üç ana başlık altında topladık. Buna göre, giriş bölümünde Mevlevîlikte Şiirin Oluşumu ve Şiiri Destekleyen Unsurlar başlığı altında, Mevlevîlik bağlılarının şiirle kurdukları yakınlığın sebeplerinin neler olabileceğini tesbite çalıştık. En başta Mevlânâ'nın ve oğlu Sultan Veled'in şair kimliği taşımasının bu husustaki etkisini; yamsıra Mevlevî-hânelerin de şairlerin yetişmesindeki önemim belirledik. Birinci bölümde, tarikatin pfri olması sebebiyle hemen her Mevlevi şairin Mevlânâ Celâle'd-dîn'i övmek maksadıyla farklı nazım şekillerini kullanarak söyledikleri medhiyelerden hareketle Mevlânâ'nın bedenî ve ruhî portresini çıkarmaya çalıştık. Mevlânâ'nın babası Bahâe'd-dîn Veled, Şems-i Tebrîzî, Selâha'd-dîn-i Zerkûb, Çelebi Hüsâme'd-dîn ve Sultan Veled'le birlikte Mevlevi şairler tarafindan her asırda hatırlanan şair şahsiyetlerden Dîvâne Mehmed Çelebi, Celâled-dîn Ergûn Çelebi ve Yûsuf-ı Sîne-çâk'i de şairlerin bakış açılarıyla tanıtmaya çalıştık. Mevlevi ve Mevlevîlik başlığım taşıyan ikinci bölümde, en başta Mevlevi ve Mevlevîliğin ne türden hayal ve tasavvurlara konu edildiğini, benzeyen ve benzetilenin neler olduğunu tesbit ettik. İkinci safhada tarikate girişin, ikrar vermenin, çileye soyunmanın ve hücreye çıkmanın şairlerce nasıl anlaşıldığım gösterdik. Her tarikatin kendine has bir kıyafeti olduğu gibi Mevlevîlerin de, yabancı seyyahların bile hayli ilgisini çeken, beğenisini kazanan zarif kıyafetleri vardır. Yine bu bölüm içinde, abâ, bırka, tennure, «lifînemed, sikke, istiva gibi çoğu Mevlevîlerehas bu kıyafetleri tanıttıktan sonra, bunlar çerçevesinde yapılan benzetme unsurlarını tesbite çalıştık. Mevlevîlerle özdeşleşen semâ' için de ayn bir alt başlık açtık. Bu başlık altında, semâ' ile ilgili kavranılan; semâ' in sembolik mânalarını; kozmik âlem ile semâ' arasında kurulan ilişkiyi ve diğer benzetme unsurlarım Mevlevi muahhar kaynaklara dayanarak anlamaya ve anlatmaya çalıştık. Dergâh içinde yola yeni girmiş bir müridin hangi aşamaları geçtiğini; aynı zamanda dergâhtaki görevlilerin konumunu Mevlevîlikte Derece-Makam ve Vazifeler başlığı altında inceledik. Mevlânâ'nın türbesinin o kentte bulunması sebebiyle Mevleviler nazarında kutlu bir kent kabul edilen Konya başta olmak üzere, Mevlevi'nin Mekanları alt başlığı altında Mevlânâ Türbesi, Mevlevî-hâne ve unsurları, Âsitane, Hânkah, Dergâh, Âteş-bâz Velî Makamı ve Hâmûşâm anlattık. Melevî mukabelesinde kullanılan ney, kudüm, rebâb, def gibi mûsikî enstrümanlarının tanıtımından sonra, bunların ne türden benzetmelere konu olduğunu Mûsikî ile Alâkalı Kavramlar ve Mûsikî Âletleri alt başlığında tesbite çalıştık. Bu bölümün son alt başlığını oluşturan Deyimler ve Simgeler bölümünde, Mevlevîlerin yamsıra diğer bazı tarikatlerde de ortak, bazı söyleyiş ve simgelerin şiirdeki kullanımını belirledik. Çalışmamızın üçüncü ve son bölümünü oluşturan Mevlevîce Söylenmiş Şiirlerden Seçmeler kısmında, en başta çalıştığımız dîvânların sahibi şairler olmak üzere 34 Mevlevî şairin, Mevlânâ ve Mevlevîlik vasfinda söyledikleri, orijinal ve tipik hususiyetler taşıdığına inandığımız farklı nazım şekillerindeki şiirlerinden bir güldeste oluşturduk. Sonuç kısmında elde ettiğimiz bulguları ortaya koyduk. Tezimizin son kısmında ise çalışmamızda geçen şahıs, eser adı ve yer adlarından oluşan karma ijirtKzine yer verdik.