Engellilik ve spora katılımda zorlanma: Karma model araştırması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR ÖĞRETMENLİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEVİM HANDAN YILMAZ
Danışman: Ekrem Levent İlhan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırma kapsamında; engelli bireylerin spora katılımını zorlaştıran bu faktörlerin belirlenmesi ve katılımcıların görüşleri doğrultusunda değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Karma yöntem desenlerinden açıklayıcı sıralı desende tasarlanmış olan araştırmada, 2 farklı çalışma grubu yer almaktadır. Bu bağlamda öncelikle tekil tarama modeline uygun olacak biçimde araştırmanın nicel bölümü gerçekleştirilmiştir. Nicel grubu temsil eden Çalışma grubu 1, Türkiye' de yaşayan görme engeli, işitme engeli ya da bedensel engeli olan bireyler oluşturmaktadır. Bu sebeple araştırma kapsamında gerekli örneklem sayısını belirlemek için 1-β power %95; alpha = 0.01, Cohen d = 0.25'lik bir etki büyüklüğünü saptamak için G*Power Tek Yönlü Anova analizinde 336 katılımcıya ihtiyaç duyulacağı tespit edilmiştir. Bu kapsamda araştırmaya 70'i işitme engelli, 267'si bedensel engelli ve 64'ü görme engelli olmak üzere toplam 401 engelli birey katılım sağlamıştır. Araştırmanın nicel kısmında verilerin toplanmasında "Kişisel Bilgi Formu ve Engellilerde Spora Katılımda Zorlanmalar Ölçeği" kullanılmıştır. Ölçek, 14 madde ve 3 alt boyuttan (Duyuşsal Kaçınma, Farkındalık ve Çevresel Zorlanma) oluşmaktadır ve 5'li likert tipindedir. Normallik varsayımları için öne çıkan çarpıklık basıklık değerleri incelenmiş ve dağılımın normal olduğu belirlenmiştir. Bu doğrultuda One-Way Multivariate Analysis of Variance MANOVA analizi kullanılmıştır. Bu analiz neticesinde farkın kaynağını belirlemek adına post-hoc bonferroni analizinden yararlanılmıştır. Araştırma kapsamında MANOVA analizinin varsayımları kontrol edilmiştir. Bu doğrultuda varyans ve kovaryans matrislerinin homojenliği levene F testi ve Box's M testi ile incelenmiştir. Ayrıca araştırma kapsamında değişkenler arasındaki ilişkileri belirlemesi için Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon analizi kullanılmıştır. Araştırmanın nitel bölümü ise olgu bilim desenine dayalı olarak tasarlanmıştır. Nitel grubu temsil eden Çalışma Grubu 2, amaçlı örneklem alma tekniklerinden aykırı durum örneklemesiyle belirlenmiştir. Bu doğrultuda engelli bireyler engelli bireylerde spora katılımda zorlanmalar ölçeğinden aldıkları puanlar doğrultusunda alt ve üst olmak üzere iki alt gruba ayrılmıştır. Alt gruptan spora katılımda en az zorlanan 6, üst gruptan ise spora en çok zorlanan 6 olmak üzere toplamda 12 katılımcı araştırmaya dahil edilmiştir. Nitel verilerin toplanmasında engelli bireylerde spora katılımda zorlanmalar yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmış, verilerin çözümlenmesinde içerik analizinden faydalanılmıştır. Araştırmanın nicel bulguları dahilinde; engel türü değişkenine göre manova analizi sonuçları incelendiğinde, bütünleşik etkide anlamlı bir farklılık olduğu tespit edilmiş; duyuşsal kaçınma, farkındalık ve çevresel zorlanma alt boyutlarında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık olduğu tespit edilmiştir. Farkın hangi bağımlı değişkenden kaynaklandığını belirlemek için post-hoc bonferroni analizi sonuçları incelendiğinde, duyuşsal kaçınma alt boyutunda görme engelli bireylerin zorlanma düzeylerine ilişkin puan ortalamalarının bedensel ve işitme engelli bireylere göre daha yüksek olduğu, farkındalık alt boyutunda işitme ve görme engelli bireylerin zorlanma düzeylerine ilişkin puan ortalamalarının bedensel engelli bireylere göre daha yüksek olduğu ve son olarak çevresel zorlanma alt boyutunda görme engelli bireylerin zorlanma düzeylerine ilişkin puan ortalamalarının bedensel engelli ve katılımcılara göre daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Bu kapsamda; spora katılımda duyuşsal kaçınma ve çevresel zorlanma noktasında görme engelli bireylerin daha fazla zorlandıkları, farkındalık noktasında ise yine görme engelli bireylerin ve işitme engelli bireylerin daha fazla zorlandıkları bu doğrultuda; spora katılımda en fazla zorlanan engel türünün görme engeli olduğu, en fazla zorlanmayı da görme engelli bireylerin yaşadıkları tespit edilmiştir. Araştırmanın nitel bulguları dahilinde "Spora Katılımda Duygusal Zorluklar, Spora Katılımda Ekonomik Zorluklar, Spora Katılımda Çevresel Zorluklar, Spora Katılımda Sosyal Zorluklar ve Karşılaşılan Zorluklara Yönelik Çözüm Önerileri" temalarına ulaşılmıştır. Araştırma sonucunda; görme engelli, işitme engelli ve bedensel engelli bireylerin spora katılımda farklı noktalarda zorluk yaşadıkları ancak en fazla zorlanan engel türünün görme engeli olduğu bunun yanı sıra; spora katılımda kadın katılımcıların erkek katılımcılara, özel eğitim almayan katılımcıların özel eğitim alan katılımcılara göre daha önce spor yapmayan katılımcıların daha önce spor yapan katılımcılara göre daha fazla zorlandıkları, spora katılımda duyuşsal kaçınma noktasında evli katılımcıların bekar katılımcılara göre daha fazla zorlandıkları, spora katılımda farkındalık ve çevresel zorlanma noktasında, sonradan engeli olan katılımcıların doğuştan engeli olan katılımcılara göre daha fazla zorlandıkları ve son olarak spora katılımda çevresel zorlanma noktasında çalışmayan katılımcıların çalışan katılımcılara göre daha fazla zorlandıkları tespit edilmiştir. Engelli bireyleri spora katılımda duygusal açıdan zorlayan nedenlerin; toplumda yer alan diğer bireylerin farklı bakışları, önyargıları, olumsuz yaklaşımları ötekileştirilmeleri, ekonomik nedenlerin; kursların ve ulaşımın ücretli olması, araç ve gereç maliyeti, maddi yetersizlikler, çevresel nedenlerin; kaldırımlara park eden araçlar, toplu taşıma araçları, tesis içerisinde asansör, tuvalet, soyunma odası yetersizliği, yüksek kaldırımlar, sosyal nedenlerin; toplumda yer alan diğer bireylerin farklı bakışları istenmemek, küçümsenmek olduğu belirlenmiştir. Engelli bireylerin farklı pek çok nedenden kaynaklı olarak spora katılımda zorlandıkları, bu zorluklar nedeni ile spor yapmaktan kaçındıkları söylenebilmekte, spora katılım noktasında mevcut sorunların giderilmesi ve engelli bireyleri spora katılıma teşvik eden uygulamaların sayıca arttırılması önerilmektedir.