1926 Bakü Türkoloji Kurultayı ve Türk inkılabına tesirleri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2001
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ŞÖLE İSAYEVA
Danışman: MEHMET ŞAHİNGÖZ
Özet:ÖZET 26 Şubat-5 Mart tarihlerinde Bakü'de toplanan Umumittifak Türkoloji Kurultayı uzun bir hazırlık aşaması geçmiş ve nihayet bu tarihte gerçekleşmiştir. Gerçekleştirildiği siyasi muhit itibariyle de Sovyetler Birliğinde çağrılan bu kurultay bir çok tartışmalara konu olmuş, toplanma sebebi ve sonuçları itibariyle farklı yorumlara yol açmıştır. Fakat açıkta olan gerek Sovyetlerin bu kurultayı çağırmatabir çok siyasi amaçları göz önündetuttuğu ve kurultayı bu yolda atılması gereken bir adım olarak değerlendirmesi idi. Sovyet politikasının kurultayı çağırmakta esas amacı Türk halklarını Doğu dünyasından, Türkiye'den kopararak daha kolay idare etmek için Latin esaslı yeni alfabeyi kabul ettirmek idi. Türkoloji kurultayının ağırlıklı konusu da yeni alfabeye geçiş olmuştur. Arap alfabesinin Türkçe için yetersizliği hem Osmanlı'da hem Rusya Türkleri arasında 19.yüzyıldan itibaren sık sık söz konusu edilmiştir. Gerçek anlamda başlangıç ise Latin harflerinin Türkçeye tatbikini öngören Azerbaycanlı mütefekkir Mirze Fetali Ahundzade'nin 1860'lardaki projeleri olmuştur. XIX. Yüzyılın ikinci yarısı ve XX.yuzyilm başlarında Türk dünyasında başlanan maariflenme hareketi ile bu süreç de hız kazanmıştır. Hatta 1918'de kurulan Azerbaycan Parlamentosunda bu konu görüşülmüştür. Çeşitli sebeplerle ertelenen bu konu Sovyetler döneminde ele alınmış ve Sovyet politikasının çıkarlarına alet edilmiştir. 1922'de azerbaycan'da başlatılan "latincilik" harekatının tüm Türk halkları arasında intişarından sonra Merkez bunun gerçekleştirilmesi için bu atılımı, Türkoloji kurultayı adı altında yapmayı uygun görmüştür. Sovyetlerin bu kurultayı gerçekleştirmede amaçları siyasi olsa da Türk aydınları için bu kurultay türkoloji ve eğitim alanındaki önemli konuların çözüme kavuşturulması demek idi. 131 temsilcinin katıldığı kurultayda 17 oturum gerçekleştirilmiş, türk halklarının tarihine, menşeyine, etnografyasına, edebiyat ve medeniyetine dair 38 konuşma yapılmıştı. Kurultayda sovyet idarecilerinin yanısıra ünlü şarkiyatçı bilim adamları M. F. Köprülü, A.E.Krımski, N.N.Poppe de iştirak etmişlerdir. Rus bilim adamlarının A.N.Samoyloviç, V.V.Bartold, S.F.Oldenburg ve diğerleri başından itibaren önemli isimler olmuştur. Kurultaya katılan yabancı bilim adamlarından bir diğer önemli sima Alman türkolog Prof.Dr.Theodor Menzel idi. 201Türk bilimcilerinden ve maarifçilerinden önde gelen isimler Bekir Çobanzade, Veli Huluflu, Alimcan Şeref, alimcan İbrahimov, Aziz Gubaydullin, C.Mehmetkuluzade, Ahmet Baytursun kurultayın faal temsilcileri idilr. Tataristan ve Kazakistan temsilcileri ıslah olunmuş Arap harflerini savunmuş, yeni alfabe konusunda ise Azerbaycan önden gitmişti. Bu kurultay XX.ytizyihn Türk milliyetçiliğinin bir sonucu, tarihi başarısı olarak da değerlendirilmiştir. Türk halkları temsilcilerinin uzun yıllardan sonra bir araya gelmiş olması milli şuuru daha da kuvvetlendirmiştir. Kurultayda ortak bir alfabe, yazı dili, tarih, edebi dil, terminaloji konusunda alınan kararlar da bunun delilidir. Sovyet politikası bu kararlardan sadece alfabe konusundakini uygulayarak, diğerlerini kendisi için tehlikeli addetmiştir. Fakat herşeye rağmen Baku Türkoloji Kurulkayının Türk halklarının hayatındaki önemi küçümsenemez. O gün için kabul edilmiş kararlar, günümüzde de önemini korumakta, bu yöndeki çalışmalara temel olabilecek niteliktedir. 202