OKUL MÜDÜRÜ VE ÖĞRETMEN ETKİLEŞİMİNİN KARŞILIKLI BAĞIMLILIK KURAMI BAĞLAMINDA İNCELENMESİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÜLBAHAR MELİK
Danışman: Ferudun Sezgin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın amacı, ortaokullarda görev yapan okul müdürleri ve öğretmenler arasındaki etkileşim yapısını, öğretmen algıları doğrultusunda karşılıklı bağımlılık kuramı perspektifinden incelemektir. Araştırma, okul müdürü ve öğretmen arasındaki etkileşimi okul ekosistemindeki psikososyal dinamikler üzerinden anlamlandırmayı, ilişki yapısının formülasyonunu, alt boyutlarını nitel ve nicel verilerle derinlemesine analiz etmeyi hedeflemiştir. Keşfedici sıralı karma yöntem olarak tasarlanan bu araştırmanın nitel bölümünde fenomenoloji deseni metodolojik bir çerçeve olarak benimsenmiş ve öğretmen perspektifini kapsamlı bir şekilde anlamak amacıyla, maksimum çeşitlilik örnekleme tekniği uygulanmıştır. Bu kapsamda başlangıçta Ankara ilinde görev yapan 17 öğretmen ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilerek, okul müdürleri ile öğretmenler arasındaki ilişki dinamikleri derinlemesine incelenmiştir. Tümevarım ve tümdengelim tekniklerinin birlikte kullanıldığı, içerik analizinde okul müdürü ve öğretmen ilişki yapısının beş boyutlu bir model çerçevesinde kavramsallaştırıldığı görülmüştür. Buna göre etkileşim yapısı: Okul müdürü ve öğretmenler arasındaki yetki ve sorumlulukların eşitlikçi dağılımını ifade eden Güç Dengesi; okul müdürünün öğretmenlerin bireysel ve profesyonel özelliklerine yönelik farkındalığını kapsayan Bilgi Belirginliği; okul müdürü ve öğretmenler arasındaki karşılıklı güven, destek, geri bildirim ve takdir normlarını içeren Karşılıklılık; okul müdürünün öğretmenleri yönlendirme, motive etme ve etkileme amacıyla kullandığı stratejik yaklaşımları ve metotları temsil eden Etkileme Yöntemleri; okul müdürü ile öğretmenler arasındaki ilişkilerin kronolojik evrimini, bu süreçteki dinamik değişimleri, zamanla gelişen anlayış ve etkileşimleri ve gelecek projeksiyonlarının etkisini karakterize eden Zamansal Etki alt boyutlarından oluşmaktadır. Nitel aşamada öne çıkan bulgulara göre öğretmenler okul müdürü ile olan ilişkilerinin öğretmen psikolojisi, mesleki performans, öğrenci ilişkileri, meslektaş ilişkileri, velilerle ilişkiler ve genel okul iklimi gibi hayati öneme sahip alanlar üzerinde doğrudan ve belirgin bir etkiye sahip olduğunu düşünmektedirler. Ayrıca öğretmenler; okul müdürü ile ilişkilerinin okul ekosisteminde yer alan tüm psikososyal dinamiklerin merkezi bir unsuru olarak konumlandığı ve okulun geniş çerçevede bütünsel bağlamını kayda değer biçimde şekillendirdiğine inanmaktadırlar. Nitel bulgular ve ilgili literatür ışığında, araştırmanın nicel aşamasında kullanılmak üzere "Karşılıklı Bağımlılık İlişkisi Algı Ölçeği (KBİAÖ)" geliştirilmiş; ölçeğin psikometrik özelliklerini değerlendirmek amacıyla geçerlik ve güvenirlik analizleri gerçekleştirilmiştir. Açımlayıcı faktör analizi (AFA) sonuçlarına göre, ölçek 23 maddeden oluşmakta ve "Bilgi belirginliği", "Etkileme yöntemleri", "Karşılıklılık" ve "Güç dengesi" olarak dört faktörlü bir yapı sergilemektedir. Bu faktör yapısı, toplam varyansın %79.4'ünü açıklamaktadır. Bu bulgular, geliştirilen Karşılıklı Bağımlılık İlişkisi Algı Ölçeğinin eğitim yönetimi ve örgütsel davranış alanlarında, okul müdürü ve öğretmen ilişkilerini kapsamlı bir şekilde analiz etmek için geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğunu desteklemektedir. Okul müdürü ve öğretmenler arasındaki karşılıklı bağımlılık ilişkilerini belirlemek amacıyla gerçekleştirilen araştırmanın nicel verileri Ankara ili merkez ilçelerinde bulunan resmi ortaokullarda görev yapan 600 öğretmenden (Kadın=%74; Erkek= %26) tabakalı örnekleme yöntemi kullanılarak toplanmıştır. Verilerin analizinde betimleyici istatistikler olarak t-testi ve Welch's ANOVA testi kullanılmış ve alt boyutlar arasındaki ilişkileri ortaya koymak amacıyla korelasyon analizi uygulanmıştır. Araştırma sonuçlarına göre öğretmenler, okul müdürlerinin öğretmenlerin epistemolojik ve ontolojik özelliklerini yeterince kavrayamadıklarını, yönetimde yoğun bir hiyerarşik yapılanma algısına neden olan bir güç dengesizliği yarattıklarını, okul müdürlerinin destek, paylaşım ve geri bildirim süreçlerini optimal ve tatmin edici bir düzeyde gerçekleştiremediklerini düşünmektedirler. Bulgular ayrıca okul müdürlerinin öğretmenleri etkilemek için kullandıkları stratejilerin öğretmenler tarafından orta düzeyde etkili algılandığını ortaya koymaktadır. Cinsiyet değişkenine göre yapılan t-testi analizinde, kadın öğretmenlerin ölçeğin tüm alt boyutlarında erkek öğretmenlere kıyasla anlamlı derecede daha yüksek puanlar aldığı tespit edilmiştir. Bu sonuçlar, cinsiyet değişkeninin okul müdürü ve öğretmen ilişkilerinde önemli bir değişken olduğunu ortaya koymaktadır. Öğretmenlerin okul müdürü ile çalışma süresi değişkenine göre karşılıklı bağımlılık algı düzeyleri incelendiğinde, çalışma süresinin artmasıyla birlikte tüm alt boyutlar ve genel karşılıklı bağımlılık algısı puanlarının anlamlı şekilde arttığı gözlemlenmiş; öğretmenlerin müdürleriyle çalışma süreleri arttığında karşılıklı bağımlılık algısının da yükseldiği görülmüştür. Kıdem değişkenine göre yapılan analizlerde, deneyimli öğretmenlerin (16-20 yıl kıdem) karşılıklı bağımlılık algılarında tüm alt boyutlarda anlamlı derecede yüksek puanlar aldığı belirlenmiştir. En düşük puanlar, 1-5 yıl kıdeme sahip öğretmenlerde görülmüş olup, bu durumun mesleki tecrübe eksikliği ve okul içi ilişki dinamiklerini anlamada yaşanan zorluklara işaret ettiği düşünülmüştür. Karşılıklı bağımlılık algısı alt boyutları arasındaki ilişkiler incelendiğinde, tüm alt boyutlar arasındaki ilişkilerin pozitif yönde ve istatistiksel olarak anlamlı olduğu gözlemlenmiştir. En güçlü ilişkinin etkileme yöntemleri ile karşılıklılık arasında olduğu, en düşük seviyedeki ilişkinin ise bilgi belirginliği ile güç dengesi arasında olduğu tespit edilmiştir. Bu sonuçlar, öğretmenlerin karşılıklı bağımlılık algıları arasında belirgin bir bağlantı olduğunu ve belirli boyutlardaki artışların diğer boyutları da olumlu yönde etkilediğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, okul müdürü ve öğretmenler arasındaki ilişkinin yapısal özelliklerini, dinamiklerini ve etki alanlarını ortaya koyarak, söz konusu ilişkinin okul ekosistemindeki psikososyal değişkenler üzerindeki yaygın etkisini görgül olarak desteklemektedir. Çalışmanın bulguları, okul yönetimi uygulamalarında karşılıklı bağımlılık perspektifinin bütünleştirilmesinin önemini vurgulamaktadır. Bu bağlamda, karşılıklılık normlarının işlevsel, güç dinamiklerinin dengeli, bilgi belirginliğinin yüksek ve tüm aktörlerin birbirine bağlı olduğu; başarının yalnızca kolektif çabayla elde edilebileceğini vurgulayan bir yönetim paradigmasının benimsenmesi okul ekosisteminin karmaşık ve gevşek yapısına uygun bir yaklaşım olarak önerilmektedir. Bu araştırma, eğitim yönetimi alanında kuramsal çerçeve ve uygulamalara özgün katkılar sağlayarak, okul liderliği ve örgütsel davranış alanlarına yeni perspektifler sunabilir ve farklı araştırma rotaları çizerek okul liderliği paradigmalarına yeni bir bakış açısı kazandırabilir.