ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN AKADEMİK BAŞARILARININ OKUL MÜDÜRÜNÜN ÖĞRETİMSEL LİDERLİK DAVRANIŞLARI, ÖĞRETMEN ÖZERKLİĞİ VE ÖĞRETMEN ÖZ YETERLİĞİ İLE İLİŞKİSİNİN KARMA YÖNTEMLE İNCELENMESİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ERSİN EREN AKGÖZ
Danışman: Fatih Şahin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Resmi ortaokullarda çalışan öğretmenlerin görüşlerine göre ortaokul öğrencilerinin akademik başarıları ile okul müdürlerinin öğretimsel liderlik davranışları, öğretmen özerkliği ve öğretmen öz yeterliği düzeyleri arasındaki ilişkinin incelenmesini amaçlayan bu araştırma karma araştırma modeli ile yapılandırılmıştır. Araştırmanın örneklemini 2021-2022 eğitim ve öğretim yılında, Ankara ili ve merkez ilçelerinde bulunan Millî Eğitim Bakanlığına bağlı resmi ortaokullarında görev yapan 906 öğretmen oluşturmuştur. Öğrenci başarısı belirlenirken örnekleme dâhil edilen okulların e-okul verilerine göre yıl sonu başarı puanları kullanılmıştır. Araştırmanın nicel veri toplama sürecinde veri toplama aracı olarak, kişisel bilgi formu, "Öğretimsel liderlik Ölçeği (ÖLÖ)", "Öğretmen Özerkliği Ölçeği (ÖÖÖ)" ve "Öğretmen Öz Yeterlik Ölçeği (ÖÖYÖ)" kullanılmıştır. Araştırmada okul müdürlerinin öğretimsel liderlik davranışlarına ilişkin öğretmen görüşlerini belirlemek için Hallinger (1982) tarafından geliştirilen "Öğretimsel liderlik Ölçeği" (The Principal Instructional Management Rating Scale-PIMRS) kullanılmıştır. Ölçeğin Türkçe'ye ve Türk kültürüne uyarlaması Bellibaş, Bulut, Hallinger ve Wang (2016) tarafından yapılmıştır. Öğretmen özerkliğini belirlemek için, Pearson ve Hall (1993), Friedman (1999), Ulaş ve Aksu'nun (2015) çalışmalarından yararlanılarak hazırlanmış olan Çolak ve Altınkurt (2017) tarafından geliştirilen Öğretmen Özerkliği Ölçeği kullanılmıştır. Öğretmen öz yeterliğini belirlemek için Tschannen-Moran ve Wolfolk Hoy (2001) tarafından geliştirilen "Öğretmen Öz Yeterlik Ölçeği" (Teachers' sense of efficacy scale) kullanılmıştır. Ölçeğin Türkçe'ye uyarlaması ise Çapa, Çakıroğlu ve Sarıkaya (2005) tarafından yapılmıştır. Araştırmada nitel veri toplama aracı olarak araştırmacı tarafından geliştirilen "Görüşme Formu", araştırmaya katılan öğretmenlerin demografik verilerine ulaşmak için "Genel Bilgi Formu" kullanılmıştır. Araştırma kapsamında elde edilen veriler "Sosyal Bilimler için İstatistik Paket Programı" (SPSS 25.0) paket programına girilmiştir. Araştırma kapsamında aracılık analizi için Yapısal Eşitlik Modellemesinden (YEM) yararlanılmıştır. Araştırmada aracılık testleri için SPSS PROCESS 4.2 programı kullanılmıştır. Bu araştırmada aracılık etkisinin anlamlılığını test etmek için Sobel ve Aroian testlerinden yararlanılmıştır. Araştırmada toplanan veriler nitel veri analizi yöntemlerinden olan içerik analizi ve betimsel analiz birlikte kullanılarak çözümlenmiştir. Araştırma sonucunda okul müdürlerinin öğretimsel liderlik davranışlarının öğretmen özerkliği ve öğretmen öz yeterliği aracılığı ile öğrencilerin akademik başarılarına etki ettiği bulunmuştur. Okul müdürlerinin öğretimsel liderlik davranışlarının öğrencilerin akademik başarılarında hem doğrudan hem de dolaylı olarak etkisi olduğu, okul müdürlerinin öğretimsel liderliğinin okul hedeflerine ulaşılması için önemli görüldüğü ve öğretimsel liderliğin eğitim-öğretim süreçlerinde başarının artırılmasında fark oluşturan bir faktör olduğu söylenebilir. Okul müdürleri, sınıf süreçleri üzerinde etkili olan öğretmen özerkliği ve öğretmen öz yeterliğini geliştirerek öğrenci başarısını artırabilir. Araştırmada öğretmen özerkliğinin öğrencilerin başarılarının artırılmasında sundukları katkılar, bireysel yeteneklere göre rehberlik ve yönlendirme, demokratik ve eğlenceli sınıf ortamı oluşturma, öğrencilerde özgüven geliştirme, özdenetimi geliştirme, 21. yüzyıl becerilerini kazandırma gayreti, ders dışı zamanlarda yapılan fedakârlık, olarak belirlenmiştir. Araştırmada öğretmen öz yeterliğinin öğrencilerin başarılarının artırılmasında sundukları katkılar, derse katılımda motivasyon sağlama, dönüt verme, dersi eğlenceli bir etkinliğe dönüştürme becerisi, öğrenci ihtiyaçlarını fark etme ve önlem alma ve sınıf içi disiplin ile öğrenme kayıplarını engelleme olarak belirlenmiştir. Araştırmanın bu sonuçlarının yanında, öğretmen öz yeterliğinin öğrenci başarısında olumsuz etkileri olabileceği de ortaya çıkmıştır. Bu olumsuz etkilerin, öğretmenlerin öz yeterlik gelişim sürecinde öğretim sürecini ihmal etmeleri ve bu süreçte de derslerin boş geçmesi olduğu söylenebilir.