Yaşam döngüsü sürdürülebilirlik analizinin evrensel tasarım göstergeleriyle geliştirilmesi


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, ENDÜSTRİYEL TASARIM MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: SEHER DEMİR

Danışman: VEYSEL ÖZDEMİR

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Günümüz koşullarında sürdürülebilirlik değerlendirmeleri, ürün sistemlerinin çevresel, ekonomik ve sosyal etkilerinin bütüncül biçimde ele alınmasını gerektirir. Bu tezde, sürdürülebilir ürün tasarımı bağlamında Yaşam Döngüsü Sürdürülebilirlik Analizi (LCSA) kullanılarak çevresel (LCA), ekonomik (LCC) ve sosyal (SLCA) boyutlar tek ve izlenebilir bir iş akışında birleştirilmiştir. Sosyal boyutun hâlen gelişme aşamasında olması ve geçerli/ölçülebilir gösterge setlerinin sınırlılığı, LCSA çıktılarının bütüncül yorumunu güçleştirmektedir. Bu sınırlılığa yönelik olarak, Evrensel Tasarım (UD) ilkeleri SLCA'ya ölçülebilir göstergeler olarak entegre edilmiş ve LCA, LCC ile SLCA sonuçlarının birlikte incelenmesini sağlayan yeni bir çerçeve önerilmiştir. Bu çalışmada, OpenLCA 2.0.3 yazılımı ile ecoinvent 3.7.1 ve Soca v2. veri tabanları kullanılarak Mutfak Dolapları ile Hava Veri Ölçüm İstasyonu olmak üzere iki örnek olay üzerinde test edilmiştir. Mutfak dolaplarında sürdürülebilirlik etkisini en fazla belirleyen sıcak noktaların tanımlanmasına odaklanılmış; Hava Veri Ölçüm İstasyonu'nda ise batarya seçimine bağlı iki senaryo karşılaştırılmıştır. Bulgular, Mutfak Dolapları'nda tedarik ve üretimin iklim değişikliği ve kaynak kıtlığı kategorilerinde başlıca etkiyi oluşturduğunu göstermektedir. Hava Veri Ölçüm İstasyonu'nda Senaryo-2, diğer seçeneğe kıyasla iklim değişikliği ve toksisite göstergelerinde daha yüksek olumsuz etki göstermiştir. LCC sonuçları, her iki sistemde malzeme alımı ve işçiliğin toplam maliyete anlamlı katkı yaptığını göstermektedir. UD temelli göstergeler, erişilebilirlik ve algılanabilir bilgi alanlarında kullanıcı odaklı performans üzerinde yüksek düzeyde etki göstermiştir. Önerilen çerçeve, LCSA çıktılarının tutarlı biçimde birlikte okunmasını mümkün kılmakta ve yalın bir çok ölçütlü değerlendirme adımı (TOPSIS) aracılığıyla tasarım ve tedarik seçimlerinin nesnel olarak gerekçelendirilmesine olanak sağlamaktadır.