Tasarım odaklı düşünme yaklaşımının ortaöğretim öğrencilerinin tasarım odaklı düşünme zihniyetleri üzerine etkisinin incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, MATEMATİK VE FEN BİLİMLERİ EĞİTİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEVİLAY ERKOL KATIKSIZ
Danışman: Meryem Selvi
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın amacı, Tasarım Odaklı Düşünme (TOD) yaklaşımına dayalı olarak gerçekleştirilen uygulamaların, 11. sınıf öğrencilerinin TOD zihniyet düzeyleri üzerindeki etkisini belirlemek, bu etkiyi öğrencilerin uygulama deneyimleri aracılığıyla derinlemesine anlamak ve öğrencilerin TOD yaklaşımına yönelik öznel bakış açılarını ortaya çıkarmaktır. Karma araştırma yöntemi olarak tasarlanan çalışmada yakınsayan paralel desen kullanılmıştır. Ayrıca, kişilerin öznel algılarını ve bakış açılarını incelemek için Q-metodolojisi de çalışmaya dahil edilmiştir. Araştırma bir devlet lisesinde öğrenim gören 20 11. sınıf öğrencisiyle yürütülmüştür. Veri toplama aracı olarak araştırmacı tarafından geliştirilen ve 10 boyut ile 50 maddeden oluşan Tasarım Odaklı Düşünme Zihniyet Ölçeği (TODZÖ), yarı yapılandırılmış odak grup görüşme formu ve Q-Set Formu kullanılmıştır. Deneysel uygulamada TOD yaklaşımı Stanford d.school tarafından sunulan beş aşamalı süreç ile eğitimciler için IDEO'nun sunduğu TOD araç seti dikkate alınmış ve 11 hafta boyunca toplam 34 ders saatinde gerçekleştirilmiştir. Süreç, ön test uygulamasıyla başlamış, TOD yaklaşımının tanıtımı, dört farklı biyoloji dersi etkinliğinin TOD aşamalarına uygun şekilde uygulanması, son test uygulaması, odak grup görüşmeleri ve Q-sıralama uygulamalarını içermiştir. Uygulamalar sırasında öğrencilerin grup çalışmaları için laboratuvar ortamı tercih edilmiş, geri dönüşüm malzemeleri temin edilerek prototip geliştirmeleri desteklenmiştir. TOD uygulamalarının 11. sınıf öğrencilerinin uygulamalar öncesi ve sonrası genel TOD zihniyet düzeyleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulunmamıştır. Bazı alt boyutlarda küçük artışlar (belirsizlik ve risk, öğrenme odaklı/merkezli, yaratıcı güven, etki-değer yaratma iyimserliği) ve bazı alt boyutlarda küçük düşüşler (empati, bütüncül düşünme, iş birliği ve çeşitlilik, deneysellik, eleştirel sorgulama, abdüktif düşünme) gözlemlenmiştir. Bu durumun, öğrencilerin süreci deneyimledikten sonra kendi yeterliliklerini daha sorgulayıcı ve eleştirel bir şekilde değerlendirmeleriyle ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Öğrencilerin TOD yaklaşımına ilişkin algıları üç ana faktörde (bakış açısı profilinde) toplanmıştır. Faktör 1 (grubun %85'i), empati odaklı, problem çözme yeteneği yüksek, iş birliğine ve gelişime açık, öğrenme motivasyonu yüksek bir profil sergilemiştir. Bu öğrenciler empatiyi çok önemli bulmuş, geri bildirimlerden rahatsız olmamış ve karmaşık sorunları çözmeyi öğrendiklerini düşünmüşlerdir. Faktör 2, TOD'u sıkıcı ve karmaşık bulan, takımla çalışmanın etkisine şüpheyle yaklaşan, ancak empatiyi önemli gören bir öğrenciden oluşmuştur. Faktör 3 ise zorluklarla öğrenmeye toleranslı, empati geliştirmekte zorlanan ancak fikir çeşitliliğinden etkilenen bir profile sahip iki öğrenciden oluşmuştur. Bu öğrenciler TOD'u eğlenceli ve anlaşılır bulmuş, ancak problem çözme becerilerinin gelişmediğini düşünmüşlerdir. Tüm faktörlerin ortak noktaları arasında empati kurmanın önemini kabul etme, yenilikçi çözümler için farklı fikirleri önemli görme, sorun tanımlamayı zorlayıcı bulmama, süreçteki araçların (empati haritası, persona) gerekli olduğunu düşünme ve geri bildirimlerden rahatsız olmama yer almıştır. Çalışmanın nicel sonuçları istatistiksel olarak anlamlı bir fark göstermese de, nitel ve Q-metodolojisi bulguları, TOD uygulamalarının öğrencilerin zihniyet boyutlarında olumlu bir gelişim ve değişime işaret ettiğini ortaya koymuştur. Öğrencilerin kendi deneyimleri ve algıları üzerinden TOD'u tanımlamaları, onun sadece bir süreç değil, aynı zamanda yaratıcılık, empati, iş birliği ve iyimserlik gibi zihniyetleri de destekleyen bütüncül bir yaklaşım olduğunu göstermiştir. Öğrencilerin süreçte yaşadıkları zorluklara rağmen devam etme, hatalardan ders çıkarma ve öğrenmeye odaklanma eğilimleri, TOD'un bireylerin problem çözme ve uyum sağlama yeteneklerini geliştirmede potansiyel bir araç olduğunu desteklemektedir. Bu durum, TOD gibi karmaşık zihniyet yapılarının kısa süreli müdahalelerle standart ölçeklerde istatistiksel olarak belirgin değişimler yaratmasının zor olabileceğini, ancak katılımcıların algı ve deneyimlerindeki değişimlerin nitel olarak daha iyi anlaşılabileceğini düşündürmektedir. Sonraki çalışmalarda TOD uygulamalarının farklı öğrenim seviyelerindeki öğrenci gruplarıyla yürütülmesi ve öğrencilerin üstbiliş farkındalık düzeylerinin ve öz yeterlilik algılarının da araştırılması önerilmektedir. Anahtar Kelimeler : Tasarım odaklı düşünme, empati, tanımlama, fikir üretme, prototip, tasarım odaklı düşünme zihniyeti