Kaynak bağımlılığı kuramı çerçevesinde özel okulların yönetsel süreçlerinin incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ASİYE AKSULU KÖSE
Danışman: Ferudun Sezgin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Türk eğitim sistemi içinde bulunan özel okulların veliler tarafından tercih edilme nedenleri, bir başka deyişle veli beklentileri ve seçiciliği, özel okulları rekabet ortamında varlıklarını devam ettirebilmek için kaynaklarını etkili bir şekilde kullanarak kaliteli bir eğitim-öğretim hizmeti sunmak durumunda bırakmaktadır. Belirli bir ücret karşılığında eğitim-öğretim hizmeti veren kurumlar olmaları sebebiyle, özel okulların nitelikli bir eğitim-öğretim hizmeti sunma sürecinde eğitim yönetiminin yanı sıra işletmecilik ve ekonomi gibi alanlardan da faydalanma ihtiyacı ve zorunluluğu doğmaktadır. Bu bağlamda, eğitimdeki rekabetçi ortamı oluşturan özel okulların, işletme ve ekonomi alanları ile ilişkili olan kaynak bağımlılığı kuramı çerçevesinde incelenmesi ve değerlendirilmesi bu araştırmanın amacını oluşturmaktadır. Araştırma nitel araştırma niteliğinde olup betimsel fenomenoloji (olgubilim) deseninde tasarlanmıştır. Araştırmada öncelikle kaynak bağımlılığı kuramına ilişkin literatüre dayalı bilgi ve açıklamalar sunulmuş, ardından özel okullar kaynak bağımlılığı kuramı çerçevesinde özel okul yönetici ya da kurucularının kaynak bağımlılığı olgusuna ilişkin deneyimleri üzerinden ortak anlam üretebilme amacıyla incelenmiştir. Araştırmanın evrenini Ankara merkez ilçe sınırları içinde bulunan farklı yapı ve türdeki özel okulda görev yapan on beş özel okul yöneticisi oluşturmaktadır. Katılımcılarla görüşmelerin tümü yüz yüze yapılmış ve görüşmelerde yarı-yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler, "içerik analizi" tekniğiyle analiz edilmiştir. Araştırma verilerinin analizinde, geçerli ve güvenilir sonuçlara ulaşmak için inandırıcılık, transfer edilebilirlik, güvenirlik ve doğrulanabilirlik kapsamında çeşitli stratejiler kullanılmıştır. Veri analizleri sonucunda ulaşılan bulgular doğrultusunda, özel okulların ihtiyaç duyduğu kaynaklar, bunları elde etme süreç ve zorlukları, çevrelerine olan bağımlılıkları ve bu bağımlılıkları yönetebilme stratejileri üzerine değerlendirmeler yapılmıştır. Araştırmanın sonuçları şu şekilde sıralanmaktadır: Özel okulların var olabilmek ve varlıklarını devam ettirebilmek için ihtiyaç duydukları stratejik kaynaklar, maddi ve maddi olmayan (soyut) kaynaklar olarak ayrışmakta olup maddi kaynaklar (tangible assets) fiziki, materyal ve finansal kaynaklar kategorilerinde incelenmiştir. Materyal kaynaklar kategorisinde özel okulların ders-araç gereç ve ekipman olarak donanımlı oldukları, kitap, ek yayın ve dijital yayınların üretim ve temininde ayrışmış oldukları gözlemlenmiştir. Özel okullar için eğitim-öğretim ücretinin en önemli finansal kaynak olduğu, ardından sırasıyla yemekhane-kantin, kitap-yayın, kıyafet-üniforma, servis, kermes/kitap standı, etkinlikler ve mekân kiralama gibi diğer gelirlerin geldiği ve özel okulların devlet desteği ya da teşviği ve bağış gelirinin elde edilmediği bulgusuna ulaşılmıştır. Soyut kaynaklar (intangible assets) ise itibar, insan kaynağı, ayrıcalıklı öncü uygulamaları, okula bağlılık ve aidiyet ve kültür olarak sıralanmaktadır. Özel okullar için en önemli stratejik kaynakların eğitim-öğretim uygulamaları, okul özelliği, yönetim, insan kaynağı, okul iklimi ve itibar olduğu bulgulanmıştır. Bu kaynakların kendileri içinde bir döngüye sahip olup nitelikli insan kaynağı ile sağlanan nitelikli eğitim-öğretim hizmeti sonucu elde edilen güç ve itibar ve bu itibar sonucu okulun tercih edilme oranının yükselmesi ile en önemli finansal kaynak olan eğitim-öğretim ücretinin daha kolay elde edilebilmesini sağladığı görülmektedir. Özel okulların kaynak temin etme yöntemleri incelendiğinde özel okulların çevrelerine bağımlı olduğu kaynaklar fiziki kaynaklar kategorisinde okul binası, materyal kaynaklar kategorisinde tüm araç-gereç ve ekipman, finansal kaynaklar kategorisinde eğitim-öğretim ücreti, kıyafet-üniforma, yemekhane, kantin, kitap-yayın ve servis gelirleri, soyut kaynaklar kategorisinde ise insan kaynağı olarak bulgulanmıştır. Özel okulların eğitim – öğretim ücreti ve kıyafet-üniformadan sonra en çok kitap-yayın, yemekhane ve servis hizmetlerinde dışarıdan hizmet alma yoluyla çevrelerine bağımlı oldukları, kaynak bağımlılığını en çok bu alanlarda yaşadıkları sonucuna varılmıştır. Özel okulların kaynak bağımlılığını azaltmada yararlandıkları en başarılı stratejilerin ileriye ve geriye dönük dikey birleşme, itibar yönetimi, politik eylem ve yönetim kurulu ve kurucular olduğu görülmüştür. Özel okulların en az başvurdukları stratejiler olarak ise ortak girişim ve stratejik iş birlikleri, üst düzey yönetici değişimi ve kooptasyon olarak bulgulanmıştır. Özel okulların kaynak bağımlılığına ilişkin görüşler değerlendirildiğinde, kaynak bağımlılığının finansal, yemek, servis, kitap-yayın gibi sunulan hizmetler, yasal düzenlemeler, insan kaynağı ve materyal bağlamında olduğu görülmüştür. Özel okul yöneticilerinin kaynak bağımlılığı konusunda diğer özel okul yöneticilerine önerileri, güçlü, başarılı, adanmış ve profesyonel bir yönetici olabilmek, nitelikli eğitim-öğretim ve nitelikli insan kaynağı ile güçlü bir itibar edinebilmek ve kendi kaynaklarını mümkün olduğu oranda kendilerinin üretebilmeleri olarak özetlenebilir. Ayrıca araştırma kapsamındaki özel okul yöneticilerinin, kaynak bağımlılığını aslında kaçınılmaz bir olgu olarak gördükleri, bu bağımlılığı azaltmanın her zaman mümkün olmayacağını ve aslında mümkün olması da gerekmediğini, kendi kaynaklarını üretebilmenin yanında dış kaynak kullanımının da yararlı olabileceği, sadece bağımlılığın güç ve özerkliği azaltmayacak doğrultuda doğru yönetilebilmesinin önemli olduğunu düşündükleri sonucuna varılabilir. Çalışmanın, eğitim yönetimi alanı bilgi birikimine kaynak bağımlılığı kuramı özelinde katkı sağlayacağı düşüncesinin yanı sıra özel okulların yönetim ve işletimine farklı bir perspektiften yaklaşarak hem özel okul kurucu ve yöneticilerine hem de yasa koyuculara farklı görüş ve öneriler sunulması hususunda yararlı olacağı düşünülmektedir.