Asetilkolinesteraz inhibitörü olarak kullanılma potansiyeline sahip yeni fenotiyazin türevi bileşiklerin sentezi ve yapılarının aydınlatılması

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, KİMYA ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: BENSU TAN

Danışman: Ali Dişli

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Alzheimer hastalığı (AH) zaman içerisinde sinir hücrelerinin kaybı ile sinir sistemi fonksiyonlarının azalmasına neden olan bir hastalıktır. Alzheimer hastalığının ana nedeninin asetilkolin miktarındaki azalma olduğu bilinmektedir. Asetilkolinesteraz enzimi (AChE), asetilkolinin parçalanmasından sorumludur ve asetilkolin miktarını azaltır. Asetilkolinesteraz inhibitörleri asetilkolinesteraz enzimini inhibe ederek AH'nın ilerlemesini önler. AH'nın tedavisinde daha çok asetilkolinesteraz inhibitörleri kullanımaktadır. Donepezil, bunlardan biridir ve AH'nın semptomlarını geçici olarak hafifletebilir veya ilerlemesini yavaşlatabilir. AH'nın tedavisi için bugüne kadar kesin bir çözüm bulunmamakla birlikte, araştırmacılar hastalığın etkilerini yavaşlatmaya veya semptomları hafifletmeye yönelik yeni tedavi yöntemleri geliştirme çabalarını sürdürmektedir. Bununla birlikte, erken tanı ve uygun tedavi ile hastalığın ilerlemesi kontrol altında tutulabilir ve yaşam kalitesi arttırılabilir. Son yıllarda AH'da kullanılma potansiyeli olan yeni ve etkili ilaç geliştirme çalışmaları (kolinesteraz inhibitörleri) hem ülkemizde hem de dünya çapında büyük bir önem kazanmıştır. Literatürde fenotiyazin ve tetrazol halkası içeren bileşiklerin sinir hücrelerindeki asetilkolinesteraz enziminin aktif bölgelerine bağlanarak sinaptik aktarımı engellediği ve asetilkolinesteraz enzimini inhibe ettikleri bildirilmiştir. Asetilkolinin parçalanmasında önemli bir role sahip olduğu bilinen fenotiyazin ve tetrazol, AH tedavisi için umut vericidir. Aynı zamanda fenotiyazin ve tetrazol halkaları güçlü biyolojik etkiye sahip olup ilaç sektöründe sıklıkla kullanılmaktadırlar. Bu tez çalışması kapsamında, asetilkolinesteraz inhibitörü olarak etki göstereceği öngörülen yapısında tetrazol halkası içeren bazı yeni fenotiyazin bileşikleri sentezlenmiştir. Sentezlenen bileşiklerin yapıları spektroskopik yöntemlerle (FT-IR, 1H NMR, 13C-APT NMR ve HR-MS) aydınlatılmıştır. Çalışmanın devamında ise, sentezlenen bu bileşiklerin AChE ve BuChE enzimlerine karşı inhibisyon etkileri incelenecektir.