İlköğretim kurumlarında bilinçli farkındalığın incelenmesi: Bir karma yöntem araştırması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ZİYAEDDİN HALİD İPEK
Danışman: Ferudun Sezgin
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın amacı, resmi ilköğretim kurumlarında bulunan okul yöneticileri ve öğretmenlerin bilinçli farkındalık hakkındaki deneyimlerini ortaya çıkarmak ve bu deneyimlere dayanarak ilköğretim kurumları için bilinçli farkındalıkla ilgili bir ölçme aracı geliştirmektir. Bu araştırmada okul yöneticileri ve öğretmenlerin bilinçli farkındalık deneyimlerini anlamak ve bilinçli farkındalık düzeylerini en iyi şekilde ortaya koymak amacıyla hem nitel hem de nicel desenleri içeren keşfedici sıralı karma desen kullanılmıştır. Araştırmanın nitel boyutu fenomenoloji deseninde tasarlanmıştır. Araştırmanın bu aşamasında ilköğretim kurumlarından amaçlı örnekleme yöntemi kapsamında maksimum çeşitlilik yöntemine göre seçilmiş 12 okul yöneticisi ve 11 öğretmen ile görüşmeler yapılmıştır. Araştırma kapsamında geliştirilen görüşme formu ile toplanan veriler analiz edilerek nitel bulgular elde edilmiştir. Nitel bulgular sonucu okullarda deneyimlenen bilinçli farkındalık altı tema altında toplanmıştır. Bunlar; (i) öz-gözlem, (ii) çevresel gözlem, (iii) öz-farkındalık (iv) çevresel farkındalık, (v) kabullenme ve (vi) tepkisel kontroldür. Bu temalar ve araştırma bulguları alan yazın ile bir araya getirilerek araştırmanın nicel boyutu kapsamında bir ölçek geliştirilmiştir. Geliştirilen ölçek "Okullarda Bilinçli Farkındalık Ölçeği" (OBFÖ) olarak adlandırılmıştır. Araştırma yöntemi kapsamında geliştirilen bu ölçeğin belirlenen değişkenlere göre anlamlı farklılık gösterip göstermediği ise tarama deseni ile incelenmiştir. Araştırmanın nitel boyutu kapsamında ulaşılan sonuçlar şu şekilde özetlenebilir: Okul yöneticileri ve öğretmenler öz-gözlem bağlamında kendi duygu ve düşüncelerini detaylı tasvirlerle aktarırken; çevresel gözlem bağlamında ise çevrelerinde gelişen durumlara ve çevrelerindeki kişilere ait detaylı tasvirlerde bulunmuşlardır. Okul yöneticileri ve öğretmenler aynı zamanda öz-farkındalık deneyimlerinden bahsetmişlerdir. Öz-farkındalık deneyimleri, okul yöneticisi ve öğretmenlerin olaylara farklı açılardan yaklaşmalarına ve olumlu yeni farkındalık deneyimleri oluşturmalarına imkân sağlamıştır. Okul yöneticileri ve öğretmenler öz-farkındalığın etkileri kapsamında daha iyi yöneticilik, daha iyi iletişim ve daha iyi okul iklimi deneyimlerinden bahsetmişlerdir. Okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin öz-farkındalık teması kapsamında aktardıkları bir diğer deneyim ise odaklanma deneyimidir. Bu kapsamda olumlu dönütlerin ve huzurlu okul ortamının okulda odaklanma deneyimini olumlu etkilediği görülmüştür. Okul yöneticileri ve öğretmenlerin öz-farkındalığı engelleyen deneyimleri monotonluk, dalgınlık ve odaklanamama kategorileri altında toplanmıştır. Bu olumsuz deneyimlerin yetersiz şartlar, psikolojik sorunlar veya plansızlık gibi sebeplerden dolayı gerçekleştiğini ifade etmişlerdir. Araştırma katılımcıları öz-farkındalığı engelleyen monotonluk, dalgınlık ve odaklanamama sonucu ise stres, isteksizlik ve gerginlik gibi olumsuz deneyimler yaşamaktadırlar. Okul yöneticileri ve öğretmenler kişilerarası bilinçli farkındalık kapsamında çevresel farkındalık deneyimlerini de aktarmışlardır. Okul yöneticileri ve öğretmenlerin çevresel farkındalık deneyim kapsamında okuldaki öğrencilerin duygu ve davranışları hakkında yüksek bir farkındalık hali içinde oldukları görülmüştür. Okul yöneticileri ve öğretmenler kabullenme deneyimlerinden de bahsetmişlerdir. Kabullenme deneyimi geliştirmek için öz eleştiri yapma ve başka etkinliklere yönelme gibi stratejilere başvurmuşlardır. Bu durumun aksine okul yöneticileri ve öğretmenler kabullenememe deneyimi sonucu ise stres, iş performansında düşüş, yıpranma, huzursuzluk, çatışma, pişmanlık ve mutsuzluk gibi duyguları bir veya birden çok kez yaşadıklarını ifade etmişlerdir. Araştırma kapsamında okul yöneticileri ve öğretmenler tepkisel kontrol deneyimlerine değinmiş ve tepkisel kontrol ile tepki geliştirme deneyimlerini çözüm odaklı gerçekleştirdiklerini ifade etmişlerdir. Araştırma kapsamında nicel sonuçlar ise şu şekilde özetlenebilir: OBFÖ'nün güvenilirlik analizleri sonucu güvenilir bir ölçek olduğu görülmüştür. OBFÖ'nün kapsam geçerliği ve yapı geçerliği ile ilgili analizler ve çalışmalar yapılmıştır. Ölçeğin yapı geçerliği ve kapsam geçerliği sağladığı görülmüştür. Bu analizler sonucu OBFÖ'nün beş boyutlu bir yapı özelliği gösterdiği görülmüştür. OBFÖ boyutları öz-gözlem, çevresel gözlem, öz-farkındalık, çevresel farkındalık ve kabullenmedir. OBFÖ kapsamında aynı zamanda boyutlar arası korelasyonlar da incelenmiştir. Ölçeğin boyutları arasında az ve orta seviyede korelasyon değerleri görülmüş ve bu değerlerin diğer bilinçli farkındalık ölçeklerinde bulunan korelasyon değerleri ile benzer olduğu tespit edilmiştir. Araştırma kapsamında OBFÖ'ye göre öğretmenlerin cinsiyet, medeni durum, yaş, mesleki kıdem, ekran süresi, okul nüfusu değişkenlerinin hiçbirinde anlamlı farklılık göstermediği görülmektedir. Araştırmanın sonucu kapsamında uygulayıcılar ve araştırıcılar için önerilerde bulunulmuştur.