Adölesanlarda dört yönlü yeme farkındalığının besin bağımlılığı, aşırı besin isteği ve beslenme durumu ile ilişkisinin değerlendirilmesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Neslihan SÜRMELİ AKÇADAĞ

Danışman: Saniye Bilici

Özet:

Yeme farkındalığındaki artışın, adölesanları sağlıklı beslenme davranışlarına yönlendirdiği ve bağımlılık benzeri yeme davranışları ile aşırı yeme eğilimini önlemede koruyucu bir rol oynayabileceği belirtilmektedir. Bu araştırma Dört Yönlü Yeme Farkındalığı Ölçeği’nin (DYYFÖ) adölesanlarda Türkçe geçerlik ve güvenirliğinin yapılması ve yeme farkındalığının besin bağımlılığı, aşırı besin isteği ve beslenme durumu ile ilişkisinin değerlendirilmesi amacıyla yürütülmüştür. Araştırmaya, Mersin ilinde bulunan iki ortaöğretim kurumundan 14-17 yaş arası (227 erkek, 364 kız) toplam 591 adölesan katılmış ve her iki aşamada da aynı örneklem kullanılmıştır. Çalışmanın birinci aşamasında orijinali 29 maddelik olan DYYFÖ’nün Türkçe geçerlik ve güvenirliği yapılmış, ölçeğin toplam Cronbach Alpha (CA) değeri 0,893 bulunmuştur. Açıklayıcı faktör analizinde, benzer yüklemeler gösteren 8 madde çıkarılarak ölçek 21 maddeye indirilmiştir. Test-tekrar test yöntemiyle, iki hafta sonra 100 adölesana ölçek yeniden uygulanmış ve DYYFÖ’nün zamana karşı tutarlı olduğu belirlenmiştir. İkinci aşamada Türkçe geçerli ve güvenilir bulunan DYYFÖ toplam 591 adölesana uygulanmış, adölesanlarda yeme farkındalığının besin bağımlılığı, aşırı besin isteği ve beslenme durumu ile ilişkisi değerlendirilmiştir. Sosyodemografik bilgiler ve beslenme alışkanlıkları anketi, Modifiye Edilmiş Yale Yeme Bağımlılığı Ölçeği (mYYBÖ), Çocuklar ve Adölesanlar İçin Duygusal Yeme Ölçeği (DYÖ Ç) ve Yeme İsteği Envanteri (YİE) uygulanmış, 24 saatlik besin tüketim kayıtları ve antropometrik ölçümler alınmıştır. DYYFÖ toplam puanıyla mYYBÖ, DYÖ-Ç ve YİE toplam puanları arasında anlamlı pozitif ilişki (p<0.001) saptanmıştır. Adölesanların bel çevresi, bel boy oranı ve BKİ arttıkça besin bağımlılığı puanları artmakta, yeme isteği skorları azalmaktadır. Diyetle günlük protein(g), TDYA(g), ÇDYA(g), diyet posası (g) alımları ile DYYFÖ skoru pozitif yönde ilişkili saptanmıştır (p<0.001). Bulgular, yeme farkındalığı ile olumsuz yeme davranışları arasındaki ilişkinin daha kapsamlı çalışmalarda incelenmesine ihtiyaç olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler : Adölesan, beslenme durumu, besin bağımlılığı, duygusal yeme, aşırı yeme isteği, dört yönlü yeme farkındalığı