Sosyal yapılandırmacılık bağlamında okulun kimlik inşası: Bir Temellendirilmiş kuram çalışması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SU ERTÜRK
Danışman: Serkan Koşar
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmanın temel amacı, 21.yy. da okul kavramının dönüşümünü toplanan verilerle temellendirerek okul kimlik özelliklerinin inşa edildiği bir model ortaya koymaktır. Belirlenen temel amaç çerçevesinde akademisyen, okul yöneticisi, öğretmen ve öğrencilerin görüşleriyle okula yönelik bir kök kuram örneklemenin ve okulun kimliğine dair hassas fikirlerin açığa çıkartılması amaçlanmaktadır. Bu genel amaç kapsamında akademisyenler, okul yöneticileri, öğretmenler ve öğrencilerin algılarına ilişkin COVID-19 pandemi sürecinde genel yaşantı ve deneyimlerinden sonra okuldan beklentileri; "Okul Kimliği" kavramını nasıl tanımlamakta ve kavramsallaştırdıkları; "Okul", "Pandemide Okul" ve "İdeal Okul" kavramlarına ilişkin metaforların özelliklerine göre oluşan kategoriler ve temalar; okul süreçlerinin ve eğitim-öğretimin iyileştirilmesi adına atılacak adımlar; sosyal yapılandırmacılık bağlamında okulun kimlik inşasını nasıl bir kuram açıklayabileceği alt sorularına yanıt aranmaktadır. Verilerin toplanması ve analizinde yer alan kendine özgü ilkeleriyle az ya da hiç çalışılmamış alanları öne çıkarmayı hedefleyen temellendirilmiş kuram deseni araştırmada yöntem olarak benimsenmiştir. Veri toplama aracı olarak kullanılan bireysel görüşmelerin ve metaforların memo notlarıyla sentezlenmesinin araştırmada kök kuram örneklemesini temellendirmede oldukça sağlıklı bir seçim olduğu düşünülmektedir. Buradan hareketle sosyal yapılandırmacılık ile temellendirilmiş kuram bağlamında "kimlik" kavramının ve "ekosistem olarak okul" kök kuram örneklemesinin eğitim alanyazınına kazandırıldığı ve literatür boşluğunu doldurduğu söylenebilir. Araştırma kapsamında toplanan verilerin, araştırmanın son aşamasına kadar karşılaştırmalı analizlerle incelenmesi devam etmiştir. Veri analizlerinde bireysel görüşmelerin temellendirilmiş kuram yaklaşımına göre deşifre ve kodlama basamakları, yarı yapılandırılmış açık uçlu metafor form verilerinin düzenlenerek kod, kategori ve tema tablolarının oluşturulması, memo notlarının analizi sonrasında verileri sentezleme sürecinde pek çok manuel ve elektronik yöntem eş zamanlı kullanılmıştır. Bireysel görüşme bulgularında okulun kimliğinde olması beklenen özelliklerden derlenen ortak temalar aile ortamı, arkadaşlık, doğa, dijital yeterlikler, ilgi, farklı/rahat ortam, fiziki kaynak, öğretmen yeterliği, özgürlük hissiyatı, sevgi ve takdir görmedir. Metafor analizleri bulgularında "Okul" kavramına ilişkin öğretmenlerde "Okul aile ortamı gibi samimi, güvenli, koruyucudur; okul emekle şekillendirir; Okul bilgi yayarak hayata hazırlar" ifadeleri yer alırken, öğrenciler için benzer nitelikte "Okul bilge gibi tüm bilgilere erişip, geliştirir; Okul hayatın kendisi gibi mutluluk üzüntü, eğlence, arkadaş her şeyi içinde barındırır; Okul yuva gibi güven, aile sevgisi içerir" kavramsal temaların ortaya çıktığı söylenebilir. "Pandemide Okul" kavramına ilişkin öğretmenlerin "Pandemide okul yaşam işaretlerinden eksik kalmıştı; Pandemide okul boş bir yapıyı simgeliyordu; Pandemide okulun amacı belirsizdi" ifadeleri yer alırken öğrencilerin "Pandemide okul boştu; Pandemide okulun varlığı belirsizdi; Pandemide okul bilgisayar gibi sadece teknolojik aletlerle akılda canlanan yerdi." kavramsal temalar bulgulanmıştır. Okula dönük beklentilere samimi şekilde işaret ettiği düşünülen "ideal okul" kavramına ilişkin öğretmenlere ait ideal temalarda "Yenilikleri deneyen okul gelişir; Hayatın içindeki sevinç, doğallık, huzur olan okulda aidiyet oluşur; Herkesin aradığı mutluluğu sağlayan okul güven verir; Sınırlar dahilinde özgürlüğün yaşanabildiği okul rahat hissettirir; Tüm üyeleriyle ilgilenen okul değerli hissettirir; Farklı faaliyetleri olan okul ilgi çeker." beklentilerinin varlığı netleşmiştir. Öğrencilere ait ideal okul temalarında ise "Okul geliştirirse anlamını bulur; Okulda huzur olursa bağlılık yaratır; Okulda konfor varsa rahat öğrenme ortamı oluşturur; Okulda hayatı içeren eğlence, mutluluk, sevgi, disiplin, arkadaşlık, aile ortamı yaşanırsa kalıcı anılar bırakır." ifadelerinden öğretmenlerle zıt düşmeyen ortak beklentilerin olduğu görülmektedir. Bireysel görüşme ve metafor formlarındaki verilerden bulgulanan kimlik özelliklerinin memo notlarıyla sentezinde alanyazında yer alan okul modelleri, yaklaşımları, öğrenme kuramlarını destekleyen benzerliklerin bulunduğu anlaşılmaktadır. Memo notlarının analiziyle netleştirilen kuramsal tema örüntüsündeki 20 ideal tema, bireysel görüşmelerde ortaya çıkan 20 seçici kod, 11 ortak kategori, birbirinden farklı anlamda kullanılan 317 ideal okul mecazi imgesinin sıralanması, karşılıklı ve sürekli incelemesi sonucunda oluşmuştur. Araştırmada "ekosistem" metaforunu temellendirme süreci katılımcı yanıtlarının veri doygunluğuna ulaşılması sonucunda netleştirilmiştir. Bu çerçevede mutlu, huzurlu okul ortamında güvenli ve sağlıklı öğrenme, çalışma, eğlenme temelinde rahatlığı ve disiplini barındıran okul kimlik özelliklerinin kültürel değerlerden yadsınamayacağı sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla araştırma sonucunda verilerden temellendirilen kök kuram örneklemesi Ekosistem olarak Okul Modeli, sosyal yapılandırmacı yaklaşımın okul örgütünün iç ve dış çevresinde yer alan üyelerin seçimlerini etkilediğine işaret etmektedir. Alanyazında yer alan öğrenme kuramlarının ve anlatılarının da kullandıkları metaforlar gibi sınırları olduğunu ifade eden modelde, okulun ve eğitimin tek bir teori/kuram/yaklaşımla geleceği şekillendirmesinin doğru olmadığı ifade edilmektedir. Bilgiye erişimin hızlı ve kolay ilerlediği günümüzde eğitimin toplumsal felaket, göç, salgın, deprem vb. olaylardan kolayca ve derinden etkilendiği araştırmada toplanan verilerin analizi ve alanyazındaki karşılaştırmalarla net olarak görülmektedir. Öte yandan çevresini olumlu olarak etkilemesi beklenen okulların kendi içinde ve çevresinde bir enerji kümesi olduğu inkar edilemez. Bu bağlamda Ekosistem Olarak Okul Modeli, tek bir teorinin ya da felsefenin, özellikle aşırı veya özel versiyonların kısacası tek bir okul yaklaşımının eğitim alanyazınında ve uygulamada işlevsel ilerlemeyeceği ve her zaman yardımcı olmadığını öne sürmektedir. Kapsamlı ve çok çeşitli verinin araştırmacıya yol gösterdiği çalışmada okulun kimlik özelliklerinin okulu sadece monoton bilgi veren yapıdan çıkararak eğlendiren, yaşama bağlayan ve aidiyet duygusunun pekiştiği, ilgiden, sevgiden beslenen sosyal bir yaşam alanına dönüştüğü bir modele yönlendirdiği söylenebilir. Araştırma sürecindeki verilerle temellendirilen "Ekosistem olarak Okul Modeli" diğer kuram ve modelleri kapsayarak merak, ilgi, iş birliği, cesaret ve saygı temelinde okulun çevre habitatı dikkate alınarak başarılı öğrenme-öğretme, yetiştirme, eğitme ortamlarının her koşulda sağlanabileceğini savunmaktadır. Modelin alt boyutları özgün öğrenme alanları, yapılandırılmış işlevsel fiziki mekan, sosyal öğrenme çevresi olarak üç başlıkta detaylandırılmıştır. Bu çerçevede Türk Eğitim Sistemi'nin amaçlarına uygun sosyal çevre ve kültürün önemi temel alınarak insan emeğiyle ve ilgisiyle oluşturulacak okulların özerkliği detaylandırılmıştır. Araştırma bulguları literatüre dayalı olarak tartışılmış, araştırma, model ve uygulama açısından önerilerde bulunulmuştur. Kavramlar, metaforlar, toplumsal travmalar, dünya görüşleri, pedagojik yaklaşımlar ve öğrenme kuramlarının sentezi olan bu araştırma, 21.yy. da okuldan beklentilere ilişkin sunulan model ve önerilerle değişimi zorlama yerine verilerle temellendirilen ekosistem olarak okul modelinin cesaret ve güvenle hayata geçirileceğine güçlü bir şekilde inanmaktadır.