Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Kerem ŞENTÜRK
Danışman: Bensu Karahalil
Özet:
Akaryakıt istasyonlarında satışı olan başlıca yakıtlar benzin, motorin ve lpg (liquified petroleum gas) olarak sıralanmaktadırlar. Özellikle benzin içeriğinde bulunan ve düşük kaynama noktasına sahip olan uçucu organik bileşiklerin akaryakıt istasyonu çalışanları tarafından inhalasyon yoluyla bu kimysallara maruziyet söz konusu olmaktadır. Bu açıdan özellikle benzin içeriğinde bulunan benzen, toluen, etilbenzen ve ksilen (BTEX) maruziyetinin akaryakıt istasyonu çalışanlarında olabileceği öngörülmektedir. Söz konusu uçucu organik bileşiklerin çeşitli toksisiteleri mevcuttur. Benzen, Uluslaraarası kanser Araştrıma Ajansı (International Agency on Cancer Research) IARC’a göre insan karsinojenidir (Grup 1). Ayrıca benzenin genotoksik, nörotoksik, immünotoksik etkileri söz konusudur. Toluen ise IARC tarafından Grup 3, “insanlarda karsinojen olarak sınıflandırılamaz” şeklinde belirtilmiştir. Toluenin mutajenik, teratojenik ve embriyotoksik etkileri mevcuttur. Etilbenzen IARC tarafından Grup 2B, “insanlar için olası karsinojen” olarak sınıflandırılmıştır. Etilbenzen küçük konsantrasyonlarda bile mukoz membranlarda, burunda ve gözlerde tahriş yapmaktadır ve yüksek konsantrasyonlarda ise narkotik etki göstermektedir. Ksilen ise IARC’a göre Grup 3, “insanlarda karsinojen olarak sınıflandırılamaz” şeklinde gruplandırılmıştır. Bu kimysallara mesleki maruziyetin boyutunun ölçülmesi açısından biyolojik izleme önem taşımaktadır. Biyolojik materyalde (idrar) bu kimyasalların konsantrasyonlarının belirlenmesi ve kontrol grubuna göre kıyaslanması maruziyetin boyutu hakkında fikir vermektedir. Sunulan bu tez çalışmasında akaryakıt istasyonlarında maruz kalınabilecek majör kimyasalları/solvanları akaryakıt istasyonunda çalışanların idrarlarındaki ana metabolitleri ölçülerek maruziyetin boyutunun tespit edilmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla idrar örneklerinde trans-trans mukonik asit (TTMA benzen metaboliti), s-fenil merkaptürik asit (SPMA benzen metaboliti), hippürik asit (HA toluen metaboliti), mandelik asit (MA etilbenzen metaboliti) ve metil hippürik asit (MHA ksilen metaboliti) düzeyleri Yüksek Basınçlı Sıvı Kromatografisi (High Performance Liquid; HPLC) cihazı ve ultraviole dedektörle tespit edilmiştir. İstatiksel analiz sonuçlarına göre tüm faktörler değerlendirildikten sonra kontrol grubuna göre akaryakıt istasyonunda (maruziyet grubunda) çalışıyor olmanın trans-trans mukonik asit açısından eşik değerlerin (>6,353) üzerinde olma riskini 3,888 kat (%95 GA (GA): 1,095-13,801) artırdığı görülmüştür (p=0,036). S-fenil merkaptürik asit için eşik değerlerin (>10,780) aşılmış olması riski üzerinde istatistiksel olarak anlamlı olmasına rağmen tüm faktörler hesaba katıldığında akaryakıt istasyonunda çalışmış olmanın S-fenil merkaptürik asit metaboliti açısından etkisinin olmadığı görülmüştür (OO=2,043; %95 GA: 0,666-6,270 ve p=0,212). Hippürik asit için ise benzer şekilde eşik değerlerin (>10,257) aşılmış olması riski üzerinde istatistiksel olarak anlamlı olmasına rağmen tüm faktörler devreye girdiğinde akaryakıt istasyonunda çalışmış olmanın etkisinin olmadığı görülmüştür (OO=2,911; %95 GA: 0,914-9,268 ve p=0,071). Kontrol grubuna göre akaryakıt istasyonunda (maruziyet grubunda) çalışıyor olmanın mandelik asit için eşik değerlerin (>5,328) üzerinde olma riskini 4,349 kat (%95 GA: 1,349-14,020) artırdığı gözlenmiştir (p=0,014). Kontrol grubuna göre akaryakıt istasyonunda çalışıyor olmanın (maruziyet grubunda) metil hippürik asit için ise açısından eşik değerlerin (>4,815) üzerinde olma riskini 6,197 kat (%95 GA: 1,807-21,248) artırdığı görülmüştür (p=0,004). Ayrıca diğer tüm faktörler devre dışı bırakıldığında sigara içiminin tüm metabolitlerin düzeylerini istatiksel olarak anlamlı bir şekilde arttırdığı da gözlenmiştir.
Anahtar Kelimeler : Benzin, benzen, toluen, ksilen ve uçucu organik bileşik, mesleki maruziyet, HPLC