H.1070/m.1660 tarihli Surre-i Hümâyûn defterlerinin analizi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ESRA NUR DEĞİRMENCİ

Danışman: YASEMİN DEMİRCAN

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İslâm ve Türk tarihinden gelen kültürel birikim Osmanlı Devleti için büyük bir zenginlik kaynağı olmuştur. Bilgiye ve irfana dayanan bu medeniyet değerleri tarih boyunca sevgi, hoşgörü, adalet, kardeşlik ve dayanışma gibi unsurları ön planda tutmuştur. Bunu, çalışma boyunca kullanılan vesikalar aracılığıyla da görmek mümkündür. Bu kültür emanetine sahip çıkmak, gelecek nesillere aktarmak ve bilinmesini sağlamak amacıyla Osmanlı'da mühim bir yeri olan "Surre-i Hümâyûn" sistemi üzerinde çalışma yapılmasına karar verildi. Nitekim yaşanan yüzyıla sunulabilecek yenilikler ancak sahip olunan zengin birikimin işlenmesiyle mümkündür. Abbâsîler ile başlayan surre gönderme geleneği Fâtimîler, Eyyûbîler, Memlûkler döneminde devam etmiş olmakla birlikte, Osmanlılar zamanında da hem Peygamber sevgisinin bir yansıması hem de kutsal topraklara olan saygının bir sonucu olarak özgün terkiplerle uygulanmıştır. Osmanlılar'dan önce yalnızca Mekke ve Medine'ye gönderilen surre, Osmanlılar döneminde bu iki şehrin yanında Kudüs'e de gönderilmeye başlanmıştır. Bu surreler Medine'de Ravza-i Mutahhara, Mekke'de Mescid-i Haram ve Kudüs'te Mescid-i Aksâ görevlilerine ve bu mabetlere yakın oturan fukaraya, âlimlere, toplum ileri gelenlerine tahsis edilen hediye ve parayı ihtiva etmektedir. Surre göndermeyi gelenek haline getirmiş olan Osmanlılar, devletin yıkılışına kadar bu geleneği titizlikle sürdürmüştür. Bu çalışma kapsamında arşiv kaynaklarından faydalanılarak H.1070/M.1660 tarihinde Mekke, Medine ve Kudüs'e gönderilen surre defterlerinin tamamı incelenerek analiz edilmiş, surre payından nereye/kime, ne miktar verileceği tespit edilerek gönderilen toplam surre miktarları belirtilmiştir. Surre defterleri incelenerek hazırlanan bu çalışma, hem Osmanlıların dinî, hukukî, iktisâdî ve sosyal hayatı hakkında hem de Mekke, Medine ve Kudüs'te yaşayan yerli halkın sosyal yapısı hakkında fikir vermesi bakımından önemlidir. Buna ilaveten H.966-H.1176/M.1559-M.1763 tarihli 74 adet mühimme defterinden surre ile ilgili 173 adet hüküm incelenmiş, bahsi geçen hükümlerden güvenlik tedbirleri ile ilgili olanlar 3. bölümde aktarılmıştır.