I. ulusal dönem mimarlığında klasik Osmanlı oranlarının kullanımı üzerine bir araştırma: Dönem binalarının cephelerinde sütun düzeni analizi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, MİMARLIK ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: CENNET CEYLAN

Danışman: Önder Aydın

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

II. Meşrutiyet'in ilanı ile birlikte siyasi ortamda yaşanan değişim, toplumsal hayatı etkilemiştir. Garpçılık, İslamcılık, Sosyalizm ve Türkçülük dönemin düşünce akımları olarak ortaya çıkmış olmakla birlikte bunlardan en yaygın olanı İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin de desteklediği Türkçülük akımı olmuştur. Siyasi, sosyal ve kültürel alanlarda yaşanan değişim, sanatta ve dolayısıyla mimaride ulusal olma fikrini hâkim kılmıştır. O dönemlerde Milli Mimari ya da Milli Mimari Rönesansı olarak adlandırılan, sonraları Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi olarak adlandırılacak olan bu dönemde Osmanlı Devleti'nin son, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk mimarlık örnekleri verilmiştir. Bu dönem mimarlık anlayışında 1873 yılı Uluslararası Viyana Sergisi için dönemin padişahı Abdülaziz tarafından hazırlatılan Usul-i Mi'mari-i Osmani kitabı etkili olmuştur. İlk kez Osmanlı mimari usulleri kavramının ortaya konulduğu kitapta bu usullere göre inşa edilecek yapılardaki yapı esasları tarif edilmiştir. Tez çalışması kapsamında Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi'nde dönemin önemli mimarlarından Kemalettin Bey, Vedat Bey, Guilio Mongeri ve Arif Hikmet Koyunoğlu'nun tasarladığı yapıların giriş cephesindeki sütun düzenlerinde benimsenen tutum ile söz konusu sütun düzenlerinin giriş cephesi ile kurduğu ilişki tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışma alanı olarak Osmanlı Devleti'nin başkenti İstanbul ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin başkenti Ankara tercih edilmiştir. Bu kapsamda öncelikle bahse konu yapıların biçimsel olarak varlığının araştırılması, sonrasında sütun düzenlerinde yapılan ölçümler sonucu elde edilen oranların ve giriş cephesi ile kurduğu ilişkinin analizi tezin yöntemi olmuştur. Tez çalışmasında Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi'nde inşa edilen yapılardaki sütun düzenlerinin belirli kurallar çerçevesinde kurgulandığı ve söz konusu kurgunun giriş cephesindeki diğer mimari unsurlarla oran bakımından ilişkili olduğu sonucuna varılmıştır.