Tanzimat'tan Cumhuriyet'in ilk yıllarına kadar (1839-1928) Türkiye'de ilkokuma ve yazma öğretimi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2005
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NAMIK KEMAL ŞAHBAZ
Danışman: FAHRİ TEMİZYÜREK
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışmanın amacı, müfredat programlarının, ders kitaplanmn, kuramsal eserlerin ve yazıların yardımıyla ilköğretim kurumlarında, Tanzimat'tan (1839) Lâtin harflerinin kabulüne (1928) kadar, ilkokuma ve yazma öğretiminin tarihsel gelişimini belirlemektir. Çalışmanın veri kaynağım, 1839-1928 tarihleri arasında yayımlanan ilköğretim müfredat programlan, elifba kitapları, kuramsal eserler ve süreli yayınlarda konuyla ilgili makaleler oluşturmaktadır. Derlenen verilerin çözümlenmesi sonucunda, Türkiye'de ilkokuma ve yazma öğretiminin, 1) Müfredat programlarına, 2) Ders kitaplarına, 3) Kuramsal eserlere ve süreli yayınlardaki yazılara bağlı olarak, üç farklı açıdan gelişim seyri izlediği tespit edilmiştir. 1) Müfredat Programlarına Bağlı Olarak İlkokuma ve Yazma Öğretiminin Gelişimi: İlk kez, 1263/1847 tarihinde yayımlanan Etfalin Talim ve Tedris ve Terbiyelerini Ne Veçhile Eylemeleri Lâzım Geleceğine Dair Sıbyan Mekâtibi Hâceleri Efendilere İta Olunacak Talimat uyarınca öğretmenler, okuma ve yazmayı beraber yürütecektir. 1892 tarihinde, "Dersaadet ve Kasabât îbtidaî Mekteblerine Mahsus" hazırlanan programda, 1893 yılında, "Inas Rüştiyesi" ile "Kız Sanayi Mektebi" için hazırlanan müfredat programında, harf yöntemi esasma bağlı olarak elifba derslerinin içeriği belirlenmiştir. 1924 tarihli İlk Mekteplerin Müfredat Programı ile ilkokuma ve yazma öğretiminde o zamana kadar kullanılan harf yöntemi yasaklanmıştır. 1926 tarihli müfredat programında ilkokuma ve yazma öğretimi için önerilen yöntem, Türkiye'de ilkokuma ve yazma öğretiminde, 2005 yılma kadar izlenen yöntemdir.11 2) Elifba Kitaplarına Bağlı Olarak îlkokuma ve Yazma Öğretiminin Gelişimi: Elifba kitapları, ilkokuma ve yazma öğretim yöntemi açısından müfredat programlarına koşut bir gelişme göstermez. Çağının ilerisinde bir alfabe kitabı, 1875 yılında Mebde-i Talim-i Sıbyan adıyla yayımlanmıştır. Eser, cümle yönteminin ilkeleriyle yazılmıştır. Benzer yöntemle alfabe kitapları, ancak kırk sekiz yıl sonra Cumhuriyet döneminde görülür. 1891 yılında yayımlanan İsmail Hakkı Elifbasında. ses yöntemi izlenmiştir. Ders kitaplarmda izlenen yöntem bakımından bu kopukluk, ders kitaplarının içeriğinde ve baskı kalitesinde de görülür. 1874 yılında Hafız RefT tarafından yayımlanan Resimli Elifba-i Osmanî adlı eserdeki resim kalitesi, doksan yıllık zaman dilimini kapsayan dönemde, başka hiçbir alfabe kitabında yakalanamamıştır. 3) Kuramsal Eserlere ve Yazılara Bağlı Olarak İlkokuma ve Yazma Öğretiminin Gelişimi: îlkokuma ve yazma öğretimi üzerine kaleme alman kuramsal eserlerin ya da yazıların, yayımlandıktan sonra müfredat programlarında ve elifba kitaplarında izlenecek yöntemlerin belirlenmesine yer yer kaynaklık ettiği görülür. Selim Sabit'in, Rehnüma-i Muallimin 'de savunduğu kısa heceleme yöntemi, daha sonra yayımlanan ders kitaplarmda izlenilen yöntem, 1892 tarihinde hazırlanan müfredat programında da öngörülen yöntem olmuştur. Satı Bey'in Tedrisat-ı İptidaiye dergisinde, 1911 yılında yayımladığı "Elifbayı Nasıl Öğretmeli?" başlıklı makalenin ardından elifba kitapları ses (savu yöntem) yönteminin esaslarına göre yazılır. Sonuç olarak, 1839-1928 yıllan arasında ilkokuma ve yazma öğretimi; müfredat programlan, ders kitaplan, kuramsal eserler ve yazılar çerçevesinde, birbirini yenileyen bkbirini bütünleyen bir gelişim seyri göstermiştir. Bu gelişim seyrinin eğitim tarihi ve Türkçe öğretimi tarihi içindeki yeri ve önemi "Sonuç" bölümünde değerlendirilmiştir.