Katılım temelli erken çocukluk eğitimi programının yürütücü işlevler ve üstbilişsel becerilere etkisi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: PELİN PEKİNCE
Danışman: Neslihan Avcı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırmada, katılım temelli erken çocukluk eğitim programının çocukların yürütücü işlevler ve üstbilişsel becerilerin gelişimine etkisinin incelenmesi ve program sürecinde çocukların, araştırmacının, öğretmenlerin ve ailelerin katılım deneyimlerinin resmedilmesi amaçlanmıştır. Araştırma karma yöntem desenlerinden müdahale deseninde gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın katılımcılarını belirlemek için ölçüt örnekleme kullanılmıştır. Eğitim ve kontrol grupları için belirlenen ölçüt, çocuk katılımı anlayışının düşük olmasıdır. Çocuk katılımının düşük olduğu belirlenen sınıflar aday sınıflar olarak seçilmiş, yapılan gözlemler sonucunda katılım basamağı düşük olan sınıflar eğitim ve kontrol grupları olarak belirlenmiştir. Eğitim 1 grubu ve kontrol grubundaki bütün çocuklar çalışmaya dahil olmuş, Eğitim 2 grubundaki 3 sınıfın her birinden kurayla 7 çocuk seçilmiş ve toplam 21 çocuk Eğitim 2 grubu olarak belirlenmiştir. Eğitim 1grubunda araştırmacı ve öğretmen beraber çalışmış, Eğitim 2 grubunun öğretmenleriyse çalışmaları kendileri yürütmüşlerdir. Eğitim 1ve Eğitim 2 gruplarının öğretmenlerine, Koran (2017) tarafından geliştirilen Çocuk Katılımı Eğitim Programı (ÇOKEP) uygulanmıştır. Eğitim gruplarında, çocukların merak ve ilgileri doğrultusunda şekillenen, öğrenme süreçlerinin planlanması ve yürütülmesinde aktif oldukları katılım temelli bir erken çocukluk eğitim programı olan "Katılımcı Çocuk Serüveni Programı" uygulanmıştır. 11Mart 2020 tarihinde Covid 19 Pandemi sürecinin başlamasıyla uygulama sürecinin ikinci bölümü olan "Evde Katılım Okulu" çevrimiçi programı başlamış, çocuklar ve aileleri bu sürece dahil olmuştur. Pandemi sürecinde kontrol grubu ve Eğitim 2 grubundaki bir öğretmen çalışmadan çıkmış ve çalışmaya Eğitim 1grubunun öğretmeni, bu öğretmenin sınıfına dahil olan 15 çocuk ve aileleri, Eğitim 2 grubundan 2 öğretmen ve bu öğretmenlerin sınıfına dahil olan 10 çocuk ve aileleriyle devam edilmiştir. Program öncesi ve sonrasında; çocuk katılımını değerlendirmek için Koran (2017) tarafından geliştirilen "Okul Öncesi Sınıfında Katılım Hakkı Ölçeği", üstbilişsel becerileri değerlendirmek için Bryce ve Whitebread (2012) tarafından geliştirilen, Pekince ve Avcı (2021) tarafından uyarlanan "Tren Rayı Görevi", çalışma belleğini değerlendirmek için Özgür-Yılmaz (2016) tarafından geliştirilen "Çalışma Belleği Ölçeği (ÇBÖ)", bilişsel esneklik becerilerini değerlendirmek için Jacques ve Zelazo (2001) tarafından geliştirilen ve Şahin (2015) tarafından Türkçeye uyarlanan "Nesne Seçiminde Esneklik Görevi", önleyici kontrol ve duygu düzenleme becerilerini değerlendirmek için Pekince, Şallı-İdare ve Avcı (2021) tarafından geliştirilen "Okul Öncesi Çocukları için Önleyici Kontrol ve Duygu Düzenleme Görevi" kullanılmış ve katılımcıların ön test son test puan farklılaşmalarını değerlendirmek üzere Mann-Whitney U testi uygulanmıştır. Yapılan analizler sonucunda, Okul Öncesi Sınıfında Katılım Hakkı Ölçeği puanlarında, Çalışma Belleği Ölçeği'nin toplam puanında, Sözel Bellek alt boyutu toplam puanında ve bu boyuta ait alt alan olan Sözel Kısa Süreli Bellek toplam puanında, Sözel Kısa Süreli Bellek alt alanının Rakam Hatırlama ve Sözcük Hatırlama alt ölçeklerinde ve Sözel Çalışma Belleği alt alanına ait Geriye Rakam Hatırlama alt ölçeğinde Eğitim 1grubu lehine anlamlı bir fark olduğu belirlenmiştir. Nesne Seçiminde Esneklik Görevi'nin Bilişsel Esneklik alt boyutunda, Önleyici Kontrol ve Duygu Düzenleme Görevi'nin, Önleyici Kontrol alt boyutunun yasak oyuncak alt alanında, Duygu Düzenleme alt boyutunun duyguları anlama alt alanında Eğitim 1grubu lehine anlamlı bir fark olduğu tespit edilmiştir. Eğitime katılan öğretmenler ve ailelerle eğitim bitiminden sonra bireysel yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Katılımcı Çocuk Serüveni sonrasında öğretmenlerle yapılan yarı yapılandırılmış görüşmelerde, öğretmenlerin görüşleri; "Çocuk Katılımı Açısından, Çocuk Açısından, Program Açısından, Öğretmen açısından, Sınıf Yönetimi Açısından ve Aile Açısından" kategorilerinde ele alınmıştır. Evde Katılım Okulu Programı'ndan sonra ailelerin Evde Katılım Okulu sürecine yönelik görüşleri "Evde Katılım Okulunda Çocuk, Evde Katılım Okulunda Aile ve Evde Katılım Okulu Uygulama Süreci" olmak üzere üç kategori altında incelenmiştir. Evde Katılım Okulu Programı'ndan sonra öğretmenlerle yapılan görüşmelerde öğretmenlerin görüşleri "Evde Katılım Okulunda Öğretmenin Katılım Deneyimleri, Öğretmenin Gözünden Çocukların Katılım Deneyimleri, Öğretmenin Gözünden Ebeveynlerin Katılım Deneyimleri" kategorilerinde ele alınmıştır. Sonuç olarak, çocuk katılımı içeren eğitim ortamlarının çocukların katılım deneyimlerini, yürütücü işlev ve üstbilişsel becerilerini desteklediği tespit edilmiştir. Ayrıca bu programın ailelerin ve öğretmenlerin çocuk katılımı anlayışlarını desteklediği sonucuna ulaşılmıştır.